İran və İsrail arasında aylardır davam edən gərginlik yeni və daha təhlükəli mərhələyə daxil olub. ABŞ vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş kövrək atəşkəsin gələcəyi sual altında qalarkən, tərəflər arasında qarşılıqlı raket və hava zərbələri regionu yenidən genişmiqyaslı müharibə təhlükəsi ilə üz-üzə qoyub. Son hadisələr göstərir ki, münaqişə artıq yalnız İran və İsrail arasındakı qarşıdurma deyil, eyni zamanda Livan, Yəmən, Körfəz ölkələri, ABŞ və digər regional aktorları da əhatə edən çoxşaxəli geosiyasi böhrana çevrilməkdədir.

Yaxın Şərq əhalisinin böyük əksəriyyəti simvolik olsa da eyni gündə, eyni vaxtda dünyaya gəlib. Onlar fərqinə varmırlar ki, həmin il öz ölkələrinin sabitliyinə, bu gününə və gələcəyinə olduqca baha başa gələn silinməz izlər qoyub. Həmin il elə fırtınalar, müharibələr və liderlər doğurdu ki, onların xəyalları və yaratdıqları təhlükələr boy göstərdikləri coğrafi xəritələrin sərhədlərini aşdı. Hətta bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, həmin tarixlə ABŞ-İsrail ittifaqının İrana və onun raket arsenalına qarşı apardığı müharibədən sonra bu gün Hörmüz boğazında yaşananlar arasında birbaşa və qırılmaz bir bağ mövcuddur. Söhbət, ondan sonra gələn heç bir ilin öz əhəmiyyəti və ya təhlükəliliyi baxımından onunla rəqabət apara bilmədiyi 1974-cü ildən bəhs edirik.

“Rosneft”in baş direktoru İqor Seçin ABŞ neft və qaz şirkətlərinin Hörmüz boğazındakı gərginlikdən strateji və maliyyə baxımından faydalandığını bildirib. Seçin qeyd edib ki, ABŞ şirkətləri yüksək qiymətə neft sataraq rekord gəlir əldə edib. Eyni zamanda o, Çinin enerji təhlükəsizliyi və alternativ enerji infrastrukturuna sərmayələr qoyaraq bu cür gərginliklərə qarşı daha hazırlıqlı olduğunu vurğulayıb. Bölgədə yaranmış qarşıdurmalar qlobal enerji təminatı və dəniz nəqliyyatına təhdid yaradıb, atəşkəs qüvvəyə minib, lakin diplomatik səylər davam edir.

İranın son dövrdə həyata keçirdiyi Körfəz hücumları ABŞ blokadası və Hörmüz boğazı üzərində gərginlik fonunda strateji önəm daşıyır. Qətər universitetinin professoru Sultan Barakatın sözlərinə görə, Tehranın əsas məqsədi heç kimin razılığı olmadan boğazdan keçməsini məhdudlaşdırmaq və ABŞ-ın blokadasını yeni norma kimi qəbul etməməkdir. Hücumlar həm də İranın ABŞ hərbi mövcudluğuna qarşı cavab tədbirləri çərçivəsində baş verir və bölgədəki geosiyasi balansı qorumağa yönəlib.

Hərbi müdafiə məsələləri üzrə analitik Aleksandru Hudisteanu hesab edir ki, ABŞ Hörmüz boğazı üzərində İranın irəli sürdüyü nəzarət iddialarını zəiflətmək üçün müxtəlif addımlar atır. Onun sözlərinə görə, gəmiçilik azadlığı əməliyyatları strateji su yollarında sərbəst hərəkətin qorunmasına yönəlib və İranın bu bölgədəki təsir imkanlarını məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Analitik eyni zamanda qeyd edib ki, Vaşinqton və Tehran arasında fikir ayrılıqları davam etsə də, hər iki tərəf gələcəkdə razılıq əldə olunmasında maraqlıdır. Mübahisənin əsas mövzusu isə mümkün razılaşmanın hansı şərtlərlə və hansı ardıcıllıqla həyata keçirilməsidir.

ABŞ Mərkəzi Komandanlığı İranın Hörmüz boğazı və Fars körfəzi ölkələri istiqamətində həyata keçirdiyi hücumlardan sonra Sirik bölgəsində və Keşm adasında yerləşən sahil radiolokasiya məntəqələrinə zərbələr endirdiyini bəyan edib. Mərkəzi Komandanlığın sosial şəbəkədə yayımladığı açıqlamada bildirilir ki, ABŞ qüvvələri İran ərazisindən Hörmüz boğazı və Fars körfəzi ölkələri istiqamətində buraxılmış çoxsaylı ballistik raketləri və pilotsuz uçuş aparatlarını zərərsizləşdirib.

İranın Rusiyadakı səfiri Kazım Cəlali strateji əhəmiyyətli Hörmüz boğazının gələcəyinin Tehran və Muskat tərəfindən müəyyən ediləcəyini bildirib. Boğaz açılacaq, lakin “yeni şərtlər” altında fəaliyyət göstərəcək. İran boğaz üzərində nəzarəti davam etdirəcəyini, ABŞ isə tranzit haqqını rədd edərək keçidin sərbəst və ödənişsiz olmasını tələb edib. Keçən həftə ABŞ Prezidenti Tramp Omanı bu məsələdə iştirak etməsi halında hədələyib, Oman isə yalnız beynəlxalq hüquqa uyğun danışıqlar apardığını açıqlayıb. Müzakirələr boğazın gələcək statusu və idarə mexanizmlərini əhatə edir və regional təhlükəsizlik baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.

İranın Ali Rəhbərinə hərbi məsləhət verən Möhsün Rezai bildirib ki, ABŞ ilə sülh sazişi üzrə danışıqlar tıxac vəziyyətindədir və ABŞ Prezidenti Donald Tramp bu tıxacın aradan qaldırılmasında qərarlı olmalıdır. Rəzai həmçinin xəbərdarlıq edib ki, münaqişə davam edərsə, savaş Hind okeanı, Qırmızı dəniz, Bab əl-Mandeb boğazı və Aralıq dənizinə də yayıla bilər. Yəməndəki Husi qrupları isə hələ gəmilərə hücum etməyib. Bab əl-Mandeb və Hörmüz boğazlarının bağlanması qlobal enerji bazarına ciddi təsir göstərə, dünyada neft və qaz tədarükünün təxminən dörddə birini kəsə bilər. Bu vəziyyət qlobal iqtisadiyyat və regional təhlükəsizlik üçün ciddi risklər yaradır.

ABŞ Nümayəndələr Palatası Prezident Donald Trumpın İrana qarşı hərbi əməliyyatlarının dayandırılmasını nəzərdə tutan qətnaməni qəbul edib. Qərar münaqişənin dördüncü ayına daxil olduğu və Vaşinqtonla Tehran arasında sülh danışıqlarının dalana dirəndiyi bir vaxtda qəbul olunub.

İraq baş naziri Əli əl-Zeydi kürd bölgəsində fəaliyyət göstərən neft şirkətlərinə əməliyyatlarını bərpa etməyi əmr edib. Bəzi şirkətlər dron hücumları səbəbindən neft və qaz istehsalını dayandırmışdı. Bu istehsal kəsintiləri Yaxın Şərqdə neft təchizatında İranın Hörmüz Boğazını bağlaması və ABŞ-ın İran blokadası sonrası yaranan narahatlığı daha da artırıb. Nazirliyin açıqlamasına görə, əməliyyatların bərpası bölgədə enerji sabitliyini qorumaq üçün vacibdir.

İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (İİKK) Hörmüz Boğazından təhlükəsiz keçidin yalnız onların təyin etdiyi marşrutla mümkün olduğunu açıqlayıb. İİKK xəbərdarlıq edib ki, qaydaları pozan hər hansı gəmi hədəf alınacaq. Ötən həftəsonu Tehran xarici hərbi və ticarət gəmilərinə bu su yolu üzrə “keçid qaydalarına” əməl etmədikləri halda hücum ediləcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Bu, regionda dəniz nəqliyyatı və beynəlxalq ticarət üçün risklərin artdığını göstərir.

İran Körfəzdəki kiçik dövlətlərə qarşı hücumlarını davam etdirir, məqsəd isə onları izolyasiya etməkdir. Dania Tafər, Körfəz Beynəlxalq Forumunun icraçı direktoru, bildirib ki, İran ABŞ-İsrail-İran müharibəsi başlayandan bəri seçimsiz hücumlar həyata keçirir. Hücumlar, xüsusilə Küveyt hava limanına yönəldilmiş, mülki şəxslər zədələnmişdir. Tafər qeyd edir ki, Küveyt heç vaxt İsraillə əlaqə saxlamayıb və Əbrahəm Sazişlərinə üzv deyil, buna baxmayaraq Tehran onu hədəf alır. Bu, İranın kiçik dövlətləri izolyasiya etmək və təzyiq mexanizmi ilə qorxu yaratmaq cəhdini nümayiş etdirir.