BAKI,VOA

Bu bələdçi Linux terminalında işləyərkən hər an əlinizin altında olması vacib olan, unudduğunuz zaman sürətlə açıb baxa biləcəyiniz ən əsas komandaların geniş xülasəsidir. Buradakı komandalar funksiyalarına görə qruplaşdırılıb və hər birinin tətbiq forması aydın şəkildə qeyd edilib.

Naviqasiya və fayl idarəçiliyi komandaları

Bu komandalar sistemin daxilində rahat hərəkət etmək və sənədlərlə işləmək üçün əsas təməldir:

Pwd (Print working directory): Hal-hazırda sistemin hansı qovluğunda olduğunuzu tam yol olaraq ekranda göstərir. Terminalda naviqasiya edərkən azmamaq üçün istifadə olunur.

İstifadəsi: pwd

Ls (List): Olduğunuz qovluğun daxilində nələrin olduğunu siyahılayır. Gizli faylları və geniş təfərrüatları görmək üçün xüsusi bayraqlardan istifadə edilir.

İstifadəsi: ls -la

Cd (Change directory): Qovluqlar arasında keçid etmək üçün yeganə yoldur.

İstifadəsi: cd /var/www/html

Mkdir (Make directory): Sistemdə yeni bir qovluq yaratmağa imkan verir.

İstifadəsi: mkdir layihe_qovlugu

Touch: Daxili məlumatı olmayan tamamilə boş bir fayl yaradır.

İstifadəsi: touch qeyd.txt

Rm (Remove): Faylları və ya qovluqları tamamilə silir. Məcburi silmək üçün güclü bayraqlardan istifadə edilir.

İstifadəsi: rm -rf silinecek_qovluq

Cp (Copy): Faylın və ya qovluğun surətini çıxararaq hədəf nöqtəyə köçürür.

İstifadəsi: cp sened.txt yedek/

Mv (Move): Faylı bir yerdən başqa yerə daşıyır və ya eyni qovluq daxilində adını dəyişir.

İstifadəsi: mv kohne_ad.txt yeni_ad.txt

Cat (Concatenate): Hər hansı bir mətn faylının içindəki yazıları açmadan, birbaşa ekranda sürətlə oxumağa imkan verir.

İstifadəsi: cat sistem.log

Sistem və proses idarəçiliyi komandaları

Sistemin ümumi vəziyyətinə, operativ yaddaşa və donan proqramlara nəzarət etmək üçün bu əmrlər mütləqdir:

Sudo (Superuser do): Sistem səviyyəsində dəyişiklik etmək üçün sizə müvəqqəti administrator (root) səlahiyyəti tanıyır.

İstifadəsi: sudo apt update

Top: Aktiv olan bütün prosesləri canlı şəkildə ekranda siyahılayır və resurs istehlakını göstərir.

İstifadəsi: top

Htop: Proseslərin rəngli, vizual və daha asan idarə olunan müasir monitorudur.

İstifadəsi: htop

Kill: Donan və ya sistemi yükləyən bir proqramı xüsusi PID nömrəsinə görə tamamilə dayandırır.

İstifadəsi: kill -9 1234

Pkill: Prosesləri ID nömrəsi olmadan, birbaşa proqramın adına görə məcburi bağlayır.

İstifadəsi: pkill firefox

Uptime: Əməliyyat sisteminin nə qədər vaxtdır sönmədən və fasiləsiz işlədiyini göstərir.

İstifadəsi: uptime

Free: Operativ yaddaşın (RAM) ümumi, boş və istifadə olunan həcmini meqabaytla təqdim edir.

İstifadəsi: free -m

Df: Sərt diskin (HDD/SSD) doluluq dərəcəsini insan üçün oxunması asan formatda göstərir.

İstifadəsi: df -h

Fayl təhlükəsizliyi və istifadəçi komandaları

Sistemdə təhlükəsizliyi təmin etmək, yeni şəxslər əlavə etmək və icazələri tənzimləmək üçün istifadə olunur:

Chmod (Change mode): Fayl və qovluqların oxuma, yazma və icra edilmə icazələrini dəyişir.

İstifadəsi: chmod 755 skript.sh

Useradd: Sistem mühitinə tamamilə yeni bir istifadəçi hesabı əlavə edir.

İstifadəsi: sudo useradd -m elnur

Passwd: Yaradılmış istifadəçiyə yeni təhlükəsiz şifrə təyin edir və ya mövcud şifrəni dəyişir.

İstifadəsi: sudo passwd elnur

Userdel: Bir istifadəçini və onun daxili qovluqlarını sistemdən tamamilə silir.

İstifadəsi: sudo userdel -r elnur

Usermod: İstifadəçinin qrup mühitini tənzimləyir və ya onu admin (sudo) qrupuna daxil edir.

İstifadəsi: sudo usermod -aG sudo elnur

Axtarış və arxivləşdirmə komandaları

Böyük həcmli məlumatlar içərisindən axtarış aparmaq və ehtiyat nüsxələr (backup) yaratmaq üçün bu vasitələrdən istifadə edilir:

Find: Sistemdə müəyyən bir qovluq daxilində ada və ya ölçüyə görə fayl axtarır.

İstifadəsi: find . -name "*.conf"

Grep: Faylların içərisində keçən sətirləri və ya konkret sözləri axtarıb tapır.

İstifadəsi: grep -r "error" /var/log/

Tar: Fayl və qovluqları sıxışdıraraq vahid bir arxiv paketi halına gətirir.

İstifadəsi: tar -czvf arxiv.tar.gz qovluq/

Zip: Standart zip formatında yeni sıxılmış qovluq formalaşdırır.

İstifadəsi: zip -r arxiv.zip senedler/

Unzip: Sıxılmış zip arxivlərini dərhal qovluq şəklində daxilə çıxarır.

İstifadəsi: unzip arxiv.zip

Şəbəkə və paket idarəetmə komandaları

İnternet bağlantısını yoxlamaq, portları tənzimləmək və sistemə proqram yükləmək üçün istifadə olunan əmrlər:

Ping: Hədəf serverlə əlaqənin olub-olmadığını və şəbəkə gecikməsini yoxlayır.

İstifadəsi: ping -c 4 google.com

Ip a: Kompüterdəki şəbəkə kartlarını və onlara təyin edilmiş İP ünvanlarını siyahılayır.

İstifadəsi: ip a

Ss: Dünyaya açıq olan aktiv portları və kənar bağlantıları dərhal skan edir.

İstifadəsi: ss -tunlp

Ufw (Uncomplicated firewall): Sistemə daxil olan və xaricə gedən şəbəkə trafikini divar kimi qoruyur.

İstifadəsi: sudo ufw allow 22

Apt (Advanced package tool): Anbarlardan yeni proqram quraşdırır, silir və ya yeniləyir.

İstifadəsi: sudo apt install htop

Dpkg: İnternetdən hazır yüklənmiş yerli .deb paketlərini sistemə quraşdırır.

İstifadəsi: sudo dpkg -i proqram.deb