BAKI,VOA

Windows istifadəçiləri hər hansı bir proqramı quraşdırarkən internetdə .exe və ya .msi fayllarını axtarmağa, onları yükləyib "Növbəti" (Next) düymələrini sıxmağa öyrəşiblər. Linux dünyasında isə bu proses tamamilə fərqli, daha təhlükəsiz və mərkəzləşdirilmiş bir sistem üzərində qurulub. Bu sistem Paket idarəetməsi (Package Management) adlanır. Linux-da proqramlar etibarlı mənbələrdən - yəni Repozitorilərdən (proqram anbarlarından) birbaşa terminal vasitəsilə yüklənir. Bu məqalədə Debian və Ubuntu əsaslı sistemlərin onurğa sütunu sayılan APT və DPKG alətlərini dərindən öyrənəcəyik.

Repozitorilər (Proqram anbarları) nədir?

Repozitorilər, Linux distributivini hazırlayan komandalar tərəfindən idarə olunan, daxilində minlərlə yoxlanılmış və təhlükəsiz proqram materialları saxlayan rəqəmsal anbarlardır. Kompüteriniz bu anbarların ünvanlarını /etc/apt/sources.list faylında saxlayır. Siz proqram yükləmək istədikdə, sistem həmin siyahıdakı serverlərə bağlanır və proqramı birbaşa oradan gətirir. Bu səbəbdən Linuxda proqram yükləyərkən virusa yoluxma ehtimalı demək olar ki, sıfıra bərabərdir.

1. Yüksək səviyyəli paket idarəçisi: APT

APT (Advanced Package Tool) proqram quraşdırılmasını, silinməsini və sistemin yenilənməsini avtomatlaşdıran ən populyar terminal alətidir. Onun ən böyük üstünlüyü asılılıqları (dependencies) həll etməsidir. Yəni, yüklədiyiniz proqramın işləməsi üçün başqa hansısa kiçik proqramlar lazımdırsa, APT onları da avtomatik tapıb yükləyir.

Sistemdəki proqram siyahısını yeniləmək: sudo apt update

Bu komanda proqramları özünü yükləmir, sadəcə anbarlardakı proqramların yeni versiyasının çıxıb-çıxmadığını yoxlayır.

Sistemi tam yeniləmək (Upgrade): sudo apt upgrade

Sistemdə quraşdırılmış bütün proqramları və əməliyyat sisteminin vacib komponentlərini ən son versiyaya qaldırır.

Yeni proqram quraşdırmaq: sudo apt install vlc (Məsələn, VLC pleyerini quraşdırır).

Proqramı silmək: sudo apt remove vlc (Proqramı silir, amma konfiqurasiya fayllarını saxlayır).

Tamamilə təmizləmək: sudo apt purge vlc (Proqramı bütün ayarları və qalıqları ilə birgə sistemdən qazıyır).

2. Aşağı səviyyəli paket idarəçisi: DPKG

Bəzən internetdən hazır .deb genişlənməli bir proqram paketi (məsələn, Google Chrome) yükləyə bilərsiniz. Belə yerli faylları quraşdırarkən DPKG alətindən istifadə olunur. DPKG asılılıqları avtomatik yükləyə bilmir, sadəcə əlinizdə olan faylı sistemə köçürür.

Yerli (.deb) paketini quraşdırmaq: sudo dpkg -i paket_adi.deb

Quraşdırılmış paketi silmək: sudo dpkg -r paket_adi

Sistemdəki bütün paketləri siyahılamaq: dpkg -l

Qızıl qayda: Əgər dpkg ilə proqram quraşdırarkən asılılıq xətası alsanız, dərhal sudo apt install -f komandasını yazın. Bu komanda yarımçıq qalmış asılılıqları anbarlardan tapıb avtomatik tamamlayacaq.

3. Lazımsız faylların təmizlənməsi

Proqramları yükləyib sildikcə sistemin keş (cache) yaddaşında lazımsız paket qalıqları yığılır. Diski təmizləmək üçün bu iki komanda olduqca faydalıdır:

sudo apt autoremove – Sistemdə artıq heç bir proqrama lazım olmayan, kənarda qalmış köhnə asılılıq paketlərini avtomatik silir.

sudo apt clean – Yükləmə zamanı müvəqqəti olaraq diskə yazılmış .deb arxiv fayllarını təmizləyir.

Sistem adminləri üçün qızıl məsləhətlər

Hər proqramdan əvvəl yeniləyin: Yeni proqram quraşdırmadan öncə mütləq sudo apt update edin ki, sistem ən köhnə versiyanı yox, ən son stabil versiyanı yükləsin.

PPA repozitoriləri: Rəsmi anbarda olmayan xüsusi proqramları yükləmək üçün PPA (Personal Package Archive) əlavə edə bilərsiniz: sudo add-apt-repository ppa:istifadəçi/layihə

Axtarış edin: Bir proqramın anbarda olub-olmadığını və ya tam adını bilmirsinizsə, apt search proqram_adı komandası ilə axtarış apara bilərsiniz.