BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal imperiyaların və rejimlərin süqutuna, xalqların müstəqillik uğrunda verdiyi qanlı qurbanlara və Yaxın Şərqin xəritəsini cıran fəlakətli işğallara şahidlik edib. 9 aprel – Yaxın Şərqin ən böyük dövlətlərindən birinin çöküşünü simvolizə edən, Amerika Birləşmiş Ştatları ordusunun İraqın paytaxtı Bağdadı tamamilə işğal edərək Səddam Hüseynin heykəlini yıxdığı (2003) tarixi gündür. Qlobal geosiyasət səhnəsində və regionumuzda bu gün Sovet İttifaqı ordusunun Tbilisi şəhərində müstəqillik tələb edən dinc nümayişçiləri vəhşicəsinə qətlə yetirdiyi (1989) və məhz bu qan bahasına Gürcüstanın rəsmən dövlət müstəqilliyini elan etdiyi (1991) təqvimdir. Ərəb dünyasının ən böyük yaralarından biri olan 9 aprel, radikal yəhudi qruplaşmalarının Fələstində onlarla günahsız insanı, o cümlədən qadın və uşaqları vəhşicəsinə öldürdüyü "Dəyr Yasin" qətliamının baş verdiyi (1948) qara gündür. Qardaş Türkiyə Respublikası tarixində isə bu təqvim dünyəviliyin qorunması məqsədilə konstitusiyadan dövlət dininin İslam olması barədə maddənin çıxarıldığı (1928) həlledici islahat günüdür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu gün azad edilmiş ərazilərdə ən son minatəmizləmə hesabatlarının verildiyi və Avropa İttifaqı ilə rəqəmsal əməkdaşlığın genişləndirildiyi bir gündür. Amerika Vətəndaş Müharibəsinin sonundan Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin tarixi iqlim qərarına qədər – www.voa.az 9 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Roma imperatorunun taxta çıxması: Qədim Roma imperiyasında ordunun dəstəyini qazanan Septimius Severus rəsmən Roma imperatoru elan edildi (193).

İngiltərə kralının tacqoyması: İngiltərə tarixinin ən qüdrətli sərkərdə-krallarından biri olan V Henri rəsmi mərasimlə taxt-taca sahib oldu (1413).

Lyeqnits döyüşü: Monqol imperiyasının Avropaya hücumu çərçivəsində Batu xanın qüvvələri Lyeqnits döyüşündə II Henrinin rəhbərlik etdiyi Avropa xristian ordusunu darmadağın etdi (1241).

Antverpen müqaviləsi və sülh: İspaniya imperiyası və Niderland Respublikası arasında Səksən illik müharibənin gedişini dayandıran On İki İllik Sülh müqaviləsi rəsmən imzalandı (1609).

Mississipi çayının mənsəbinin kəşfi: Fransız kəşfiyyatçısı Rene Robert Kavalye Şimali Amerika qitəsində Mississipi çayının mənsəbini kəşf edərək ərazini Fransa imperiyası adına "Luiziana" adlandırdı (1682).

İnsan səsinin ilk fonoqrafik qeydi: Fransız ixtiraçısı Eduard-Leon Skott de Martinvil bəşəriyyət tarixində ilk dəfə olaraq insan səsinin (bir fransız xalq mahnısının) səs dalğalarını fonoqraf vasitəsilə vizual olaraq qeyd etdi (1860).

Amerika Vətəndaş Müharibəsinin başa çatması: Konfederasiya ordusunun baş komandanı general Robert Li Appomattox məhkəmə binasında İttifaq ordusunun generalı Uliss Qranta rəsmən təslim olaraq qanlı Vətəndaş müharibəsini bitirdi (1865).

Böyük Britaniyada ilk qadın həkim: Böyük Britaniyanın tibb tarixində Elizabet Qarret Anderson rəsmi həkim lisenziyası alan ilk qadın olaraq tarixə düşdü (1865).

Livanın Beyrut şəhərində universitetin quruluşu: Yaxın Şərqin ən nüfuzlu təhsil ocaqlarından biri olan və sonradan Beyrut Amerika Universiteti adlanacaq Suriya Protestant Kolleci rəsmən fəaliyyətə başladı (1866).

Kanada Sakit okean dəmiryolunun yaradılması: Kanada konfederasiyasını birləşdirən ən nəhəng infrastruktur layihələrindən olan Kanada Sakit okean Dəmiryolu Şirkəti rəsmən təsis edildi (1881).

Bolqarıstanda ilk radio stansiyasının fəaliyyəti: Bolqarıstan knyazlığı tarixində ilk dəfə olaraq rəsmi radio siqnallarının ötürülməsini təmin edən stansiya fəaliyyətə başladı (1898).

Boku xalq iğtişaşları: Yaponiya imperiyasının nəzarətində olan Tayvan adasında yerli əhalinin müstəmləkə zülmünə qarşı qaldırdığı "Boku" iğtişaşları qanla yatırıldı (1914).

Arras döyüşünün başlanması: Birinci Dünya Müharibəsinin Qərb cəbhəsində Böyük Britaniya və müttəfiq qüvvələri Almaniya imperiyası ordusuna qarşı qanlı Arras hücumuna başladılar (1917).

Bessarabiya Milli Şurasının Rumıniya ilə birləşmə qərarı: Birinci Dünya Müharibəsinin sonlarında Bessarabiya ərazisindəki Sfatul Tsarii (Milli Şura) Rumıniya krallığı ilə birləşmə qərarını rəsmən təsdiqlədi (1918).

Dünyəviləşmə islahatı və konstitusiya dəyişikliyi: Türkiyə Respublikasında Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə həyata keçirilən islahatlar nəticəsində konstitusiyadan "Dövlətin dini İslamdır" maddəsi rəsmən çıxarılaraq tam dünyəvi dövlət modeli bərqərar oldu (1928).

İspaniya vətəndaş müharibəsində bitərəflik: Avropada İspaniya vətəndaş müharibəsinin ən şiddətli dövründə bir çox dövlətlərin bitərəflik elanlarına baxmayaraq hərbi müdaxilələr gizli şəkildə davam etdi (1938).

Marian Andersonun tarixi çıxışı: İrqçiliyə qarşı mübarizənin simvolu olaraq afroamerikalı müğənni Marian Anderson qapalı zallarda oxumaq qadağasına cavab olaraq Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtında Linkoln abidəsi qarşısında 75 min insanın önündə tarixi konsert verdi (1939).

Nasist Almaniyasının Danimarka və Norveçə hücumu: İkinci Dünya Müharibəsində Nasist Almaniyası qəfil şəkildə neytral Danimarka və Norveç krallıqlarına kütləvi hücum edərək (Veserübunq əməliyyatı) ölkələri işğal etdi (1940).

Bataan ölüm yürüşünün başlanması: Sakit okean cəbhəsində Yaponiya imperiyası ordusuna təslim olan on minlərlə Amerika Birləşmiş Ştatları və Filippin əsgəri on minlərlə insanın öləcəyi dəhşətli Bataan ölüm yürüşünə (marşına) məcbur edildi (1942).

İtaliya cəbhəsində müttəfiqlərin kütləvi hücumu: İkinci Dünya Müharibəsinin son həftələrində Amerika Birləşmiş Ştatları və müttəfiq qüvvələri Şimali İtaliyada alman qüvvələrini darmadağın etmək üçün böyük yaz hücumuna başladılar (1945).

Könisberq döyüşünün bitməsi: Sovet İttifaqının Qırmızı Ordu qüvvələri aylarla davam edən ağır mühasirədən sonra Şərqi Prussiyanın paytaxtı Könisberq (indiki Kalininqrad) şəhərini rəsmən ələ keçirdi (1945).

Detrix Bonhofferin edamı: Nasist Almaniyasında Adolf Hitlerə qarşı sui-qəsddə ittiham olunan məşhur alman teoloqu və anti-faşist müqavimətinin simvolu Detrix Bonhoffer edam olundu (1945).

Atom Enerjisi Komissiyasının fəaliyyəti: Amerika Birləşmiş Ştatları hökuməti nüvə silahlarının inkişafını və mülki nüvə enerjisini idarə edən mülki Atom Enerjisi Komissiyasını tam rəsmi fəaliyyətə başlatdı (1946).

Dəyr Yasin qətliamı: Fələstində, Qüds yaxınlığındakı Dəyr Yasin (Deir Yassin) kəndinə basqın edən radikal sionist silahlı dəstələri (İrqun və Lexi) 100-dən çox günahsız ərəb vətəndaşını, qadınları və uşaqları vəhşicəsinə qətlə yetirdilər (1948).

Kolumbiyada Boqotazo qiyamı: Kolumbiyanın paytaxtı Boqotada populyar siyasətçi Xorxe Elyeser Qaitanın qətlə yetirilməsi bütün ölkəni on il davam edəcək qanlı vətəndaş müharibəsinə ("La Violencia") sürükləyən nəhəng üsyana səbəb oldu (1948).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Uşaq Fondunun genişlənməsi: İkinci Dünya Müharibəsindən sonra yaranan uşaq böhranını həll etmək məqsədilə UNICEF qlobal miqyasda qida və tibbi yardım əməliyyatlarını kütləvi şəkildə artırdı (1950-ci illərin əvvəli).

Süni ürək klapanının ilk tətbiqi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının tibb tarixində cərrah Çarlz Hufnagel tərəfindən xəstəyə ilk dəfə olaraq süni ürək klapanı uğurla yerləşdirildi (1952).

İlk üçölçülü filmin premyerası: Kino sənayesində inqilab yaradan "Uorner Brazers" (Warner Bros) şirkəti özünün tammetrajlı ilk üçölçülü (3D) filmi olan "Mum Evi"nin (House of Wax) rəsmi premyerasını keçirdi (1953).

Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsinin ilk astronavtları: Amerika Birləşmiş Ştatlarının kosmik agentliyi NASA kosmos yarışında iştirak edəcək tarixi ilk yeddi astronavtını (Merkuri 7) rəsmən ictimaiyyətə təqdim etdi (1959).

Nyu Yorkda Quggenhaym muzeyinin arxitekturası: Modern memarlığın incisi sayılan və Frank Lloyd Rayt tərəfindən dizayn edilən Quggenhaym muzeyinin inşası və təqdimat mərhələləri dünya mətbuatında böyük rezonans yaratdı (1959).

Seneqalda Leopold Senqorun rəhbərliyi: Qərbi Afrika dövləti Seneqalın siyasi müstəqilliyə doğru getdiyi dövrdə məşhur şair və siyasətçi Leopold Sedar Senqor ölkənin aparıcı rəhbəri kimi mövqeyini rəsmiləşdirdi (1960).

Hyuston Astrodome stadionunun açılışı: İdman memarlığında böyük yenilik olan, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Texas ştatındakı ilk tam qapalı və iqlim nəzarətli nəhəng "Astrodome" stadionu rəsmən fəaliyyətə başladı (1965).

Boeing 737 təyyarəsinin ilk uçuşu: Bəşəriyyətin mülki aviasiya tarixində ən çox satılan və ən populyar sərnişin təyyarəsi olan "Boeing 737" ilk rəsmi və uğurlu sınaq uçuşunu həyata keçirdi (1967).

Konkord təyyarəsinin Böyük Britaniyada ilk uçuşu: Səs sürətindən iti uçan əfsanəvi "Concorde" sərnişin təyyarəsinin Böyük Britaniyada istehsal olunan versiyası səmada ilk rəsmi uçuşunu müvəffəqiyyətlə başa vurdu (1969).

Hindistan və Pakistan sülh müqaviləsi: Onilliklər davam edən qanlı münaqişələrdən sonra Hindistan və Pakistan arasında əsirlərin azad edilməsi və münasibətlərin normallaşmasını nəzərdə tutan dövlətlərarası yeni sazişlər qəbul edildi (1973).

İraqda Məhəmməd Baqir əs Sədrin edamı: İraqın diktatoru Səddam Hüseynin əmri ilə ölkənin ən nüfuzlu şiə din xadimlərindən olan Ayətullah Məhəmməd Baqir əs-Sədr və onun bacısı Əminə əs-Sədr həbsxanada işgəncə ilə edam olundular (1980).

Amerika və Yaponiya gəmilərinin toqquşması: Sakit okeanda Amerika Birləşmiş Ştatları Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus "USS George Washington" nüvə sualtı qayığı qəfildən su səthinə çıxarkən Yaponiya yük gəmisi ilə toqquşdu və gəmini batırdı (1981).

Çallenger kosmik gəmisinin missiyası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Space Shuttle Challenger" kosmik gəmisi orbitdəki missiyası (STS-6) çərçivəsində ilk dəfə olaraq açıq kosmosa yürüşü müvəffəqiyyətlə təmin etdi (1983).

Tbilisidə qanlı 9 Aprel faciəsi: Gürcüstanın paytaxtı Tbilisidə Sovet İttifaqından müstəqillik tələb edən on minlərlə dinc nümayişçi Sovet ordusu tərəfindən amansızcasına dağıdıldı, zəhərli qaz və sapper bellərinin istifadəsi nəticəsində 21 nəfər həlak oldu (1989).

Gürcüstanın dövlət müstəqilliyini elan etməsi: Qanlı 9 Aprel hadisələrinin ikinci ildönümündə Gürcüstan Respublikasının Ali Soveti tarixi qərar qəbul edərək ölkənin Sovet İttifaqından tam dövlət müstəqilliyini rəsmən elan etdi (1991).

Böyük Britaniyada Mühafizəkarlar Partiyasının qələbəsi: Böyük Britaniyada keçirilən ümumi seçkilərdə Con Meycorun rəhbərlik etdiyi Mühafizəkarlar Partiyası gözlənilmədən böyük səs çoxluğu toplayaraq dördüncü ardıcıl qələbəsini qazandı (1992).

Bosniya müharibəsində Zvornik qətliamı: Bosniya və Herseqovinanın Zvornik şəhərinə daxil olan serb hərbi birləşmələri və xüsusi təyinatlıları boşnak mülki əhaliyə qarşı amansız etnik təmizləmə və qırğınlara başladılar (1992).

Niger prezidenti İbrahim Bare Mainassaranın qətlə yetirilməsi: Afrika qitəsində yerləşən Niger Respublikasının prezidenti İbrahim Bare Mainassara hərbi çevriliş cəhdi zamanı paytaxt hava limanında əsgərlər tərəfindən güllələnərək öldürüldü (1999).

İraq müharibəsində Bağdadın süqutu: Amerika Birləşmiş Ştatlarının hərbi qüvvələri İraqın paytaxtı Bağdadın mərkəzinə tam nəzarəti ələ aldı və Firdovs meydanında Səddam Hüseynin nəhəng heykəlinin yerə yıxılması ilə rejim rəsmən çökdü (2003).

Şahzadə Çarlz və Kamillanın rəsmi nikahı: Böyük Britaniya taxt-tacının vəliəhdi, Uels şahzadəsi Çarlz (indiki Kral III Çarlz) uzun illər davam edən mübahisələrdən sonra Kamilla Parker Boulz ilə rəsmi şəkildə evləndi (2005).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Şurasının fəaliyyəti: Qlobal insan hüquqları pozuntularına daha çevik reaksiya vermək məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yeni yaradılmış İnsan Hüquqları Şurası rəsmi fəaliyyət qaydalarını təsdiqlədi (2006).

Misirdə kilsə terroru: Misir ərəb Respublikasında xristian koptların qeyd etdiyi Palma Bazar Günü bayramında İŞİD terrorçuları tərəfindən Tanta və İsgəndəriyyə şəhərlərindəki kilsələrə edilən kamikadze hücumlarında 40-dan çox dinc insan həlak oldu (2017).

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin iqlim dəyişikliyi qərarı: Tarixdə ilk dəfə olaraq Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi (KlimaSeniorinnen işi) İsveçrə hökumətinin iqlim dəyişikliyinə qarşı yetərli tədbir görməməsini insan hüquqlarının pozulması kimi rəsmən qəbul etdi (2024).

İrlandiyada Saymon Harrisin Baş nazir təyin edilməsi: İrlandiya parlamenti gənc siyasətçi Saymon Harrisi səs çoxluğu ilə rəsmən ölkənin yeni Baş naziri (Taoiseach) təsdiqləyərək İrlandiya tarixinin ən gənc hökumət başçısını seçdi (2024).

Qazaxıstan və Rusiyada dəhşətli yaz daşqınları: Şiddətli yaz ərimələri və qeyri-adi iqlim dəyişiklikləri səbəbindən Qazaxıstan Respublikası və Rusiya Federasiyasının sərhəd vilayətlərində on minlərlə insanın təxliyə edildiyi son onilliklərin ən dəhşətli daşqın fəlakəti baş verdi (2024).

Avropa İttifaqının rəqəmsal sənədləşmə qərarı: Avropa İttifaqı Parlamenti miqrasiya paktı çərçivəsində sığınacaq axtaranların biometrik məlumatlarının və sərhəd keçidlərinin tam rəqəmsallaşdırılmasını nəzərdə tutan yeni hüquqi normativləri təsdiqlədi (2024).

Səudiyyə Ərəbistanı və İranın sülh təmasları: Yaxın Şərqin iki nəhəng gücü olan Səudiyyə Ərəbistanı və İran İslam Respublikası Çinin vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş barışıq çərçivəsində diplomatik nümayəndəliklərin fəaliyyətini tam bərpa etməyə başladılar (2024).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında abort həbləri məhkəməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları Ali Məhkəməsi bütün ölkə miqyasında qadın hüquqlarına təsir edəcək abort dərmanlarının əlçatanlığı ilə bağlı yeni məhdudiyyətləri qüvvədə saxlayan rəsmi qərar çıxardı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Aprel döyüşlərinin qəhrəmanlarına həsr olunmuş tədbirlərin yekunu: Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirliyi tərəfindən aprel ayının əvvəlindən başlayan və şanlı Aprel döyüşləri şəhidlərinin xatirəsini ucaldan silsilə hərbi tədbirlər rəsmən yekunlaşdı (2024).

Minalardan təmizləmə əməliyyatlarının beynəlxalq hesabatı: Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA) tərəfindən işğaldan azad edilmiş Qarabağ ərazisində qlobal ictimaiyyətə təqdim olunacaq "Minalardan azad fəaliyyət planı"nın yaz rübü hesabatı dərc edildi (2024).

Avropa İttifaqı ilə rəqəmsal ticarət protokolu: Bakı şəhərində Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi Avropa İttifaqının müvafiq komissiyası ilə rəqəmsal imzaların qarşılıqlı tanınması və elektron gömrük xidmətlərini asanlaşdıran sazişi rəsmiləşdirdi (2025).

Qarabağda aqrar innovasiyaların subsidiyalaşdırılması: Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti azad edilmiş bölgələrdə (Xocalı və Ağdamda) fəaliyyət göstərən kənd təsərrüfatı sahibkarlarına iqlimə davamlı texnologiyalar üçün xüsusi yaşıl subsidiyaların ayrılmasını rəsmən təsdiqlədi (2025).