BAKI,VOA

Tarix bu gün böyük şəhərlərin tarixi adlarının bərpa olunmasına, qlobal nüvə fəlakətlərinə və beynəlxalq məhkəmələrin həlledici sənədlərinə şahidlik edib. 28 mart – qardaş Türkiyə Respublikası hökumətinin beynəlxalq poçt sistemindən Konstantinopol və Anqora adlarını çıxararaq rəsmən İstanbul və Ankara adlarının istifadəsini məcburi etdiyi (1930) tarixi gündür. Qlobal təhlükəsizlik və ekologiya tarixində isə bu gün Amerika Birləşmiş Ştatlarında böyük radiasiya sızıntısına səbəb olan "Three Mile Island" nüvə stansiyası qəzasının (1979) baş verdiyi və İspaniya vətəndaş müharibəsində general Fransisko Frankonun Madridi ələ keçirərək müharibəni bitirdiyi (1939) təqvimdir. Müasir diplomatiya və hüquq səhnəsində 28 mart, Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin İsrail dövlətinə Qəzza zolağına humanitar yardımın maneəsiz çatdırılmasını əmr etdiyi (2024) və kriptovalyuta milyarderi Sem Bankman-Fridin 25 il həbs cəzası aldığı (2024) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim qlobal iqlim dəyişikliyinə qarşı hazırlıqların müzakirə edildiyi və azad edilmiş ərazilərdə yeni yaşayış komplekslərinin inşasına başlandığı qürurverici bir gündür. Böyük Teatrın qurulmasından Gediz zəlzələsinə qədər – www.voa.az 28 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Paris vikinqlərin əlində: Əfsanəvi vikinq lideri Raqnar Lodbrok yüzlərlə gəmi ilə Sena çayından irəliləyərək Paris şəhərini rəsmən ələ keçirdi və talan etdi (845).

Neapol krallığı və Fransa sülhü: Fransa Respublikası və Neapol krallığı arasında İtaliyadakı qüvvələr balansını dəyişən Florensiya sülh müqaviləsi imzalandı (1801).

Böyük Teatrın yaradılması: Rusiya imperiyasının paytaxtı Moskva şəhərində dünya mədəniyyətinin ən mühüm mərkəzlərindən biri olacaq Böyük Teatrın (Bolşoy Teatr) əsası qoyuldu (1776).

Krım müharibəsinə qlobal müdaxilə: Böyük Britaniya imperiyası və Fransa imperiyası Osmanlı dövlətini dəstəkləyərək Rusiya imperiyasına rəsmən müharibə elan etdi (1854).

Maksim Qorkinin doğumu: Dünya ədəbiyyatında sosialist realizminin banisi sayılan rus yazıçısı Maksim Qorki Nijni Novqorod şəhərində dünyaya gəldi (1868).

Qırmızı Xaç rəhbəri Klara Bartonun fədakarlığı: Amerika Qırmızı Xaç cəmiyyətinin banisi Klara Barton təbii fəlakətlərdə zərərçəkənlərə kütləvi yardım kampaniyasını rəsmiləşdirdi (1881-ci illər xatırlanması).

İlk hidroplanın uçuşu: Fransız mühəndis Anri Fabr özünün ixtira etdiyi və su üzərindən qalxa bilən ilk təyyarəni (hidroplanı) uğurla sınaqdan keçirdi (1910).

Bakıda mart qırğınlarının ayaq səsləri: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ərəfəsində Bakıda və ətraf kəndlərdə erməni-daşnaq qüvvələri tərəfindən azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınların (Mart soyqırımı) hazırlıq mərhələsi və ilk toqquşmaları başladı (1918).

Hollivud ulduzlarının izdivacı: Kino sənayesinin ilk qlobal ulduzları sayılan Meri Pikford və Duqlas Ferbenks rəsmən evlənərək ictimaiyyətdə böyük rezonans yaratdılar (1920).

Vətəndaş türkcə danış kampaniyası: Türkiyə Respublikasında azlıqların və əcnəbilərin cəmiyyətə inteqrasiyası və milli dilin qorunması məqsədilə kütləvi "Vətəndaş, türkcə danış!" kampaniyası rəsmən başladı (1928).

İstanbul və Ankara adlarının təsdiqlənməsi: Türkiyə hökuməti beynəlxalq poçt və diplomatiya sistemində Konstantinopol və Anqora adlarını rədd edərək yalnız İstanbul və Ankara adlarının istifadəsini məcburi elan etdi (1930).

Bələdiyyə seçkilərində qadın hüquqları: Türkiyə Böyük Millət Məclisi rəsmən qadınlara bələdiyyə seçkilərində səsvermə hüququ verən tarixi qanunu təsdiqlədi (1930).

Yəhudilərə qarşı ilk qadağalar: Nasist Almaniyasında yəhudilərə məxsus dükanların, müəssisələrin və həkimlərin rəsmi boykot edilməsi barədə milli qərar verildi (1933).

Madridin süqutu və müharibənin sonu: İspaniya vətəndaş müharibəsində general Fransisko Frankonun rəhbərlik etdiyi millətçi qüvvələr paytaxt Madridi ələ keçirərək respublikaçıları məğlub etdi (1939).

Matapan burnu döyüşü: İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Aralıq dənizində Böyük Britaniya donanması İtaliya hərbi dəniz qüvvələrini ağır məğlubiyyətə uğratdı (1941).

Sen Nazer limanına basqın: Böyük Britaniya komandosları Fransa sahillərində yerləşən və Nasist Almaniyası donanmasının əsas bazası olan Sen-Nazer limanına dənizdən qəfil hücum etdilər (1942).

Argentinanın antihitler koalisiyasına qoşulması: İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında Argentina dövləti Nasist Almaniyasına rəsmən müharibə elan edərək müttəfiqlərin tərəfinə keçdi (1945).

Atom enerjisi planının açıqlanması: Soyuq müharibənin başlanğıcında Amerika Birləşmiş Ştatları hökuməti atom enerjisinə beynəlxalq nəzarət və inkişaf layihəsi olan Açeson-Liliental hesabatını yayımladı (1946).

Tibet hökumətinin ləğvi: Çin Xalq Respublikasının Dövlət Şurası Tibetdəki ənənəvi hökumətin ləğv edildiyini və bölgənin idarəsinin birbaşa Pekinə keçdiyini rəsmən elan etdi (1959).

Alyaska zəlzələsinin xilasetmə işləri: Amerika Birləşmiş Ştatları tarixinin ən güclü zəlzələsindən (Böyük Cümə Zəlzələsi) dərhal sonra Alyaskada kütləvi hərbi xilasetmə və bərpa əməliyyatları tam gücü ilə başladı (1964).

Çilidə La Liqua zəlzələsi: Cənubi Amerikada, Çilinin La Liqua bölgəsində 7.4 bal gücündə baş verən dağıdıcı zəlzələ onlarla insanın həyatına son qoydu (1965).

Alaşehir zəlzələsi: Türkiyənin Manisa vilayətində, Alaşehir bölgəsində 6.5 bal gücündə baş verən zəlzələdə 53 vətəndaş həlak oldu, minlərlə bina uçdu (1969).

Gediz zəlzələsi fəlakəti: Türkiyənin Kütahya vilayətinin Gediz bölgəsində 7.2 bal gücündə şiddətli zəlzələ baş verdi və 1086 günahsız insan həlak oldu (1970).

Liviyada Britaniya hərbi bazalarının çıxarılması: Liviya hökuməti Böyük Britaniya hərbi qüvvələrinin Tobruk şəhərindəki bazaları tamamilə tərk etməsini milli bayram kimi rəsmən qeyd etdi (1970).

Vyetnamdan kütləvi çəkilmə: Paris Sülh Sazişinə əsasən, Amerika Birləşmiş Ştatlarının sonuncu hərbi birləşmələri Cənubi Vyetnam ərazisini rəsmən tərk etməyə başladı (1973).

Three Mile Island nüvə fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Pensilvaniya ştatında yerləşən "Three Mile Island" atom elektrik stansiyasında reaktorun nüvəsinin qismən əriməsi nəticəsində tarixinin ən böyük radiasiya sızıntısı baş verdi (1979).

Liviya gəmilərinin batırılması: Aralıq dənizindəki gərginlik zamanı Amerika Birləşmiş Ştatları Hərbi Dəniz Qüvvələri Sidra körfəzində Liviya donanmasına məxsus patrul gəmilərini raketlərlə batırdı (1986).

Kosovo muxtariyyətinin ləğvi: Serbiya parlamenti rəsmi qərarla Kosovonun muxtariyyət statusunu tamamilə ləğv edərək bölgədə onillik qanlı qarşıdurmaların əsasını qoydu (1989).

Cessi Ouensə Qızıl Medal: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Corc Buş (ata) irqçiliyə qarşı qələbənin simvolu olan atlet Cessi Ouensə ölümündən sonra Konqresin Qızıl medalını təqdim etdi (1990).

İmpiçment səsverməsinin iflası: Rusiya Federasiyası Xalq Deputatları Qurultayında prezident Boris Yeltsinin vəzifədən uzaqlaşdırılması (impiçment) məqsədilə keçirilən səsvermə lazımi səs sayını toplaya bilmədi (1993).

Zulusların nümayişinə atəş: Cənubi Afrika Respublikasında Yohannesburq şəhərində seçkilərə etiraz edən minlərlə Zulus nümayişçisinə qarşı kütləvi atəş açıldı, onlarla insan öldü (1994).

Kosovoda etnik təmizləmələr: Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının bombardmanlarından dərhal sonra Serbiya xüsusi təyinatlıları Kosovonun etnik alban kəndlərində kütləvi qətliamlara başladılar (1998).

Yuqoslaviyaya hava zərbələrinin genişləndirilməsi: Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO) rəhbərliyi Yuqoslaviyadakı hərbi sənaye komplekslərini hədəfə alaraq hava zərbələrinin ikinci və daha şiddətli mərhələsinə keçdi (1999).

Bağdada ağır zərbələr: İraq müharibəsinin gedişində Amerika Birləşmiş Ştatları və müttəfiq qüvvələri Səddam Hüseyn rejimini devirmək üçün paytaxt Bağdadın mərkəzindəki idarəetmə mərkəzlərini bombaladı (2003).

Nias adasında dəhşətli zəlzələ: İndoneziyanın Sumatra adası yaxınlığındakı Nias adasında 8.6 bal gücündə şiddətli zəlzələ baş verdi və 1300-dən çox insan həlak oldu (2005).

İsraildə Kadima partiyasının qələbəsi: İsrail parlamentində (Knesset) keçirilən səsvermədə Ariel Şaronun yaratdığı mərkəzçi "Kadima" partiyası qələbə qazanaraq hökuməti formalaşdırdı (2006).

Yaponiyada Fukuşima radiasiya xəbərdarlığı: Yaponiyanın Fukuşima Daiiçi nüvə stansiyasındakı böhran tam idarəolunmaz hala gəldi və torpaqda insan həyatı üçün təhlükəli dərəcədə plutonium sızıntısı aşkarlandı (2011).

Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatında rəhbər dəyişikliyi: Təşkilatın üzv ölkələri Norveçin keçmiş baş naziri Yens Stoltenberqi hərbi alyansın yeni Baş katibi vəzifəsinə rəsmən təsdiqlədilər (2014).

Yəməndə hava zərbələrinin intensivləşməsi: Səudiyyə Ərəbistanı başda olmaqla ərəb koalisiyası Yəməndəki Husilərə qarşı Səna şəhərindəki hərbi bazaları hədəfə alan kütləvi bombardmanı gücləndirdi (2015).

Böyük Britaniyanın Avropa İttifaqından çıxış məktubu: Böyük Britaniyanın Baş naziri Tereza Mey rəsmən "Maddə 50"ni işə salan və Avropa İttifaqından çıxış (Brexit) prosesini başladan sənədi imzaladı (2017).

Kemerovo faciəsinin matəmi: Rusiya Federasiyası rəhbərliyi Kemerovo şəhərində onlarla uşağın diri-diri yandığı "Qış albalısı" ticarət mərkəzindəki yanğınla əlaqədar ümummilli matəm günü elan etdi (2018).

İstanbulda sülh danışıqları hazırlığı: Rusiya və Ukrayna arasında qanlı müharibəni dayandırmaq üçün nümayəndə heyətləri Türkiyə Respublikasının rəhbərliyi altında İstanbulda rəsmi danışıqlara başladılar (2022).

İsraildə polisə silahlı hücum: İsrailin Hadera şəhərində İŞİD terror təşkilatına bağlı olduqları ehtimal edilən şəxslərin polis zabitlərinə atəş açması nəticəsində qanlı toqquşma yaşandı (2022).

Fransada pensiya etirazlarının şiddətlənməsi: Fransa daxilində prezident Emmanuel Makronun pensiya yaşını artırmasına qarşı küçə nümayişləri paytaxt Parisdə polisə və binalara kütləvi hücumlarla müşayiət olundu (2023).

Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin Qəzza qərarı: Haaqada yerləşən Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi İsrail dövlətinə kütləvi aclığın qarşısını almaq üçün Qəzza zolağına humanitar yardımın maneəsiz çatdırılmasını rəsmən əmr etdi (2024).

Sem Bankman Fridin məhkum edilməsi: Kriptovalyuta dünyasını çökdürən "FTX" birjasının qurucusu Sem Bankman-Frid milyardlarla dollarlıq maliyyə fırıldaqçılığına görə Amerika məhkəməsi tərəfindən 25 il həbs cəzasına məhkum edildi (2024).

Rusiyada təhlükəsizlik qaydalarının sərtləşdirilməsi: Rusiya Federasiyası Parlamenti "Crocus City Hall" terror aktından sonra ölkədə miqrasiya nəzarətini və terrorla mübarizə qanunlarını kəskin şəkildə sərtləşdirdi (2024).

Yaponiya hərbi büdcəsinin qəbulu: Yaponiya parlamenti qonşu ölkələrdən (Şimali Koreya və Çin) gələn təhdidlərə cavab olaraq İkinci Dünya Müharibəsindən bəri ən böyük hərbi büdcəni rəsmən təsdiqlədi (2024).

Baltimor körpüsü əməliyyatları: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "Frensis Skott Ki" körpüsünün çökməsindən dərhal sonra federal hökumət limanın təmizlənməsi və ticarət yolunun açılması üçün fövqəladə mühəndislik əməliyyatına başladı (2024).

Cənubi Afrikada dəhşətli avtobus qəzası: Cənubi Afrika Respublikasında Pasxa bayramına gedən zəvvarları daşıyan sərnişin avtobusu körpüdən dərəyə aşaraq alovlandı, 45 nəfər yanaraq həlak oldu (2024).

Haiti böhranının siyasi həlli addımı: Haiti paytaxtında narkokartellərin yaratdığı tam anarxiya fonunda beynəlxalq diplomatların iştirakı ilə ölkəni idarə edəcək Keçid Prezident Şurasının strukturu razılaşdırıldı (2024).

Seneqalın yeni prezidentinin islahat bəyanatı: Seneqalda keçirilən seçkilərin rəsmi qalibi Bassirou Diomaye Faye ölkədə korrupsiyaya qarşı və iqtisadi asılılığı azaldan ilk rəsmi islahat planını açıqladı (2024).

Avropa İttifaqının kənd təsərrüfatı məhdudiyyətləri: Avropa İttifaqı Şurası Avropalı fermerlərin kütləvi etirazlarını sakitləşdirmək üçün Ukraynadan bəzi kənd təsərrüfatı məhsullarının gömrüksüz idxalına yeni məhdudiyyətlər tətbiq etdi (2024).

Cənubi Çin dənizində su topları insidenti: Çin Xalq Respublikası sahil mühafizə qüvvələri mübahisəli sularda Filippinə aid təchizat gəmilərinə yüksək təzyiqli su topları ilə müdaxilə edərək hərbi gərginliyi artırdı (2024).

Qırğızıstan və Tacikistan sərhəd protokolu: Mərkəzi Asiyada su və torpaq mübahisələrinə son qoymaq məqsədilə Qırğızıstan və Tacikistan hökumətləri dövlət sərhədinin demarkasiyası üzrə yeni ortaq rəsmi protokol imzaladılar (2024).

Amazon meşələrinin xilası paketi: Braziliya və Fransa prezidentləri arasında keçirilən görüşdə qlobal iqlim dəyişikliyinə qarşı Amazon meşələrinin qorunması üçün 1 milyard avroluq ortaq investisiya planı təsdiqləndi (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

İqlim sammitinə hazırlıq qrupu: Bakı şəhərində keçiriləcək COP29 qlobal iqlim konfransına hazırlıq çərçivəsində hökumətin təşkilatçılığı ilə "Yaşıl dünya naminə həmrəylik" təşəbbüsü üzrə xüsusi beynəlxalq işçi qrupunun ilk rəsmi iclası baş tutdu (2024).

Azad edilmiş ərazilərdə yeni infrastruktur: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə işğaldan azad edilmiş Zəngilan və Cəbrayıl rayonlarında "Böyük Qayıdış" dövlət proqramı çərçivəsində yeni, müasir yaşayış komplekslərinin inşasına başlanması icraya yönəldildi (2024).

Mərkəzi Bankın rəqəmsal ödəniş bəyanatı: Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı ölkə daxilində kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizə və nağdsız ödənişlərin həcminin artırılması, eyni zamanda rəqəmsal manatın sınaqlarının genişləndirilməsi barədə rəsmi qərarını yayımladı (2025).

Orta Dəhlizin rəqəmsallaşması hesabatı: Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində vahid elektron gömrük sisteminin fəaliyyətə başlaması sayəsində Azərbaycan üzərindən keçən Orta Dəhliz tranzitinin rəsmən artmasını təsdiqləyən beynəlxalq hesabat təqdim olundu (2025).