BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal imperiyaların ən ağır məğlubiyyətlərinə, bəşəriyyəti sarsıdan ölüm düşərgələrinin azad edilməsinə və kimyəvi silahlara qarşı tarixi bəyannamələrin qüvvəyə minməsinə şahidlik edib. 29 aprel – qardaş Osmanlı imperiyasının Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Böyük Britaniya qüvvələrini darmadağın edərək minlərlə ingilis əsgərini təslim olmağa məcbur etdiyi məşhur Kut əl-Amarə zəfərinin qazanıldığı (1916) tarixi gündür. Qlobal müharibə və ədalət səhnəsində isə bu gün İkinci Dünya Müharibəsinin ən qorxunc simvollarından biri olan Nasist Almaniyasının Daxau konsentrasiya düşərgəsinin Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu tərəfindən azad edildiyi (1945) və bəşəriyyəti kütləvi qırğından qoruyan Kimyəvi Silahların Qadağan Edilməsi Konvensiyasının rəsmən qüvvəyə mindiyi (1997) təqvimdir. Asiyanın qanlı tarixində 29 aprel, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vyetnam müharibəsindəki məğlubiyyətini simvolizə edən və Sayqon şəhərindən kütləvi təxliyə əməliyyatının ("Tez-tez külək") rəsmən başladığı (1975) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu təqvim, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə qlobal ekoloji standartlara cavab verən rəqəmsal tranzit xətlərinin açıldığı və sərhədlərin delimitasiyası prosesinin hüquqi cəhətdən təsdiqləndiyi qürurverici bir gündür. Los-Ancelesdəki kütləvi irqçilik iğtişaşlarından Şotlandiya Baş nazirinin istefasına qədər – www.voa.az 29 aprelin ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Levunion döyüşünün başlanması: Bizans imperiyası və Qıpçaq müttəfiqləri qəfil hücumla Peçeneqlərin hərbi qüvvələrini darmadağın edərək Avropanın cənubunda tarixi sarsıntı yaratdılar (1091).

Janna d'Arkın Orleana gəlişi: Yüzillik müharibənin gedişində Fransa qəhrəmanı Janna d'Ark Orlean şəhərinin mühasirəsini yarmaq və xalqı ruhlandırmaq üçün rəsmən şəhərə daxil oldu (1429).

Kardinal Rişelyenin yüksəlişi: Fransa krallığında dövlət idarəçiliyini mərkəzləşdirən və mütləqiyyəti gücləndirən Kardinal Rişelye rəsmən kralın baş naziri vəzifəsinə təyin edildi (1624).

Avstraliya sahillərinin kəşfi: İngilis dəniz səyyahı və kəşfiyyatçısı Ceyms Kuk "Endeavour" gəmisi ilə Avstraliyanın şərq sahillərindəki Botani körfəzinə rəsmən daxil oldu (1770).

Amerika Vətəndaş Müharibəsində Nyu Orleanın alınması: Amerika Vətəndaş Müharibəsinin gedişində admiral Devid Farraqutun rəhbərlik etdiyi İttifaq (Şimal) donanması strateji Nyu-Orlean şəhərini Konfederasiyadan rəsmən təslim aldı (1862).

İlk trolleybus xəttinin sınağı: Almaniya imperiyasında mühəndis Verner fon Simens tərəfindən bəşəriyyət tarixində ilk dəfə olaraq elektrik enerjisi ilə işləyən rəsmi trolleybus xətti sınaqdan keçirildi (1882).

Frank sürüşməsi fəlakəti: Kanada qitəsində Turtle dağının bir hissəsinin qəfildən çökməsi nəticəsində Frank mədən qəsəbəsi milyonlarla ton qayanın altında qaldı, onlarla insan fəci şəkildə həlak oldu (1903).

Kut əl Amarə zəfəri: Birinci Dünya Müharibəsi çərçivəsində Osmanlı imperiyasının hərbi qüvvələri aylarla davam edən mühasirədən sonra Böyük Britaniya ordusunu (general Çarlz Taunshendin rəhbərliyi ilə) tamamilə təslim olmağa məcbur etdi (1916).

Sovet İttifaqında beynəlxalq idman məhdudiyyətləri: Sovet İttifaqı rəhbərliyi burjua ideologiyasını rədd edərək sovet idmançılarının beynəlxalq təşkilatların (Olimpiya komitəsi kimi) tədbirlərində iştirakını rəsmən məhdudlaşdırdı (1922).

Daxau konsentrasiya düşərgəsinin azad edilməsi: İkinci Dünya Müharibəsinin sonlarında Amerika Birləşmiş Ştatlarının Yeddinci Ordusu Nasist Almaniyasının ən qədim və qorxunc ölüm düşərgələrindən olan Daxau (Dachau) kompleksinə daxil olaraq on minlərlə məhbusu xilas etdi (1945).

İtaliyada faşist qüvvələrinin təslim olması: İkinci Dünya Müharibəsində İtaliya cəbhəsində vuruşan Almaniya və faşist İtaliyası hərbi qüvvələri rəsmən təslim olma sənədini imzalayaraq silahı yerə qoydular (1945).

Adolf Hitlerin bunkerdə gizli nikahı: Sovet İttifaqı qüvvələri Berlinin mərkəzinə daxil olarkən, Nasist Almaniyasının diktatoru Adolf Hitler yerin altındakı bunkerdə sevgilisi Eva Braunla rəsmən nikah bağladı və vəsiyyətnaməsini təsdiqlədi (1945).

Uzaq Şərq Beynəlxalq Hərbi Tribunalı: İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Tokio şəhərində qurulan beynəlxalq hərbi məhkəmə Yaponiya imperiyasının sabiq baş naziri Hideki Tojo və digər liderlərə qarşı rəsmi ittihamnaməni elan etdi (1946).

İran İslam Respublikasında neftin milliləşdirilməsi islahatı: İran rəhbərliyi (o dövrdə İran krallığı) Baş nazir Məhəmməd Müsəddiqin təşəbbüsü ilə xarici şirkətlərin inhisarında olan ölkənin neft sənayesini rəsmən milliləşdirdi (1951).

İlk eksperimental üçölçülü televiziya yayımı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Los-Anceles şəhərində televiziya tarixində inqilab edəcək ilk eksperimental 3D (üçölçülü) televiziya yayımı uğurla sınaqdan çıxarıldı (1953).

Məhəmməd Əlinin boks titulundan məhrum edilməsi: Boks əfsanəsi Məhəmməd Əli dini və əxlaqi inanclarını əsas gətirərək Amerika Birləşmiş Ştatları ordusunda xidmətdən və Vyetnam müharibəsindən imtina etdiyinə görə dünya çempionu titulundan rəsmən məhrum olundu (1967).

Saç musiqili tamaşasının premyerası: Amerika Birləşmiş Ştatlarının mədəniyyət tarixində hippi hərəkatının və müharibə əleyhinə etirazların simvolu olan "Hair" (Saç) musiqili tamaşası Brodveydə ilk rəsmi premyerasını etdi (1968).

Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kambocaya müdaxiləsi: Vyetnam müharibəsinin gedişində prezident Riçard Nikson Amerika Birləşmiş Ştatları qüvvələrinin rəsmən qonşu Kamboca ərazisinə kütləvi hücum etdiyini ictimaiyyətə bəyan etdi (1970).

Riçard Niksonun Uoterqeyt səs yazıları qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Riçard Nikson siyasi böhranı yumşaltmaq məqsədilə Uoterqeyt qalmaqalına dair Ağ Evdəki gizli səs yazılarının redaktə edilmiş versiyalarını rəsmən ictimaiyyətə təqdim edəcəyini açıqladı (1974).

Tez tez külək əməliyyatının başlanması: Vyetnam müharibəsinin ən son mərhələsində Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu Sayqon şəhərindən öz vətəndaşlarını və müttəfiq vyetnamlıları helikopterlərlə təxliyə edən nəhəng hərbi əməliyyata rəsmən başladı (1975).

Los Anceles Mərkəzi Kitabxanasında yanğın: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Los-Anceles şəhərindəki nəhəng Mərkəzi Kitabxanada qəsdən törədilən dəhşətli yanğın nəticəsində yüz minlərlə tarixi kitab və sənəd külə çevrildi (1986).

Banqladeş Xalq Respublikasında siklon fəlakəti: Asiya qitəsinin tarixində ən dəhşətli təbii fəlakətlərdən biri – Banqladeş sahillərini vuran nəhəng tropik siklon 138 mindən çox insanın həyatına son qoydu və ölkəni xarabalığa çevirdi (1991).

Gürcüstan Respublikasında zəlzələ fəlakəti: Qonşu Gürcüstan Respublikasının İmereti bölgəsində 7.0 bal gücündə baş verən dağıdıcı zəlzələ yüzlərlə insanın ölümünə və on minlərlə insanın evsiz qalmasına səbəb oldu (1991).

Los Anceles şəhərində irqçilik iğtişaşları: Amerika Birləşmiş Ştatlarında afroamerikalı Rodni Kinqi vəhşicəsinə döyən polis zabitlərinin məhkəmədə bəraət almasından dərhal sonra Los-Ancelesdə tarixə düşəcək kütləvi və qanlı qiyamlar başladı (1992).

Böyük Britaniyada Bakingem sarayının açılışı: Böyük Britaniya kraliçası II Yelizaveta Vindzor qəsrindəki yanğının zərərlərini ödəmək məqsədilə tarix ərzində ilk dəfə olaraq Bakingem sarayının qapılarını rəsmən turistlərin üzünə açdı (1993).

Kimyəvi Silahların Qadağan Edilməsi Konvensiyasının icrası: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təşəbbüsü ilə dünyada kimyəvi silahların istehsalını, istifadəsini və saxlanılmasını tamamilə ləğv edən tarixi beynəlxalq konvensiya rəsmən qüvvəyə mindi (1997).

Fələstin Azadlıq Təşkilatının dövlət elanını təxirə salması: Fələstin rəhbərliyi beynəlxalq diplomatik təzyiqlər və sülh danışıqlarının gedişi səbəbindən müstəqil Fələstin dövlətinin rəsmi elanını müvəqqəti olaraq təxirə saldığını bəyan etdi (1999).

Amerika qüvvələrinin Fəllucədən qismən çəkilməsi: Səddam Hüseyn rejiminin çöküşündən sonra İraq Respublikasında baş verən qanlı toqquşmalar zamanı Amerika Birləşmiş Ştatları qüvvələri strateji Fəllucə şəhərində nəzarəti qismən yerli hərbi birləşmələrə təhvil verdi (2004).

Oldsmobile avtomobil markasının fəaliyyətinin dayanması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "General Motors" korporasiyası ölkənin ən qədim və əfsanəvi avtomobil markalarından biri olan "Oldsmobile" avtomobillərinin sonuncu buraxılışını edərək rəsmən istehsalı dayandırdı (2004).

Suriya hərbi qüvvələrinin Livandan tam çıxması: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının və beynəlxalq ictimaiyyətin sərt təzyiqləri nəticəsində Suriya ərəb Respublikası ordusu 29 illik hərbi mövcudluqdan sonra Livan ərazisindən tamamilə çıxdı (2005).

Böyük Britaniya kral ailəsində tarixi nikah: Böyük Britaniya krallığında Şahzadə Uilyam və Keyt Middltonun (Catherine Middleton) bütün dünyanın canlı izlədiyi, dövlət səviyyəli möhtəşəm rəsmi nikah mərasimi keçirildi (2011).

Suriya vətəndaş müharibəsində kimyəvi silah araşdırması: Suriya ərəb Respublikasının paytaxtı Dəməşq yaxınlığında dinc əhaliyə qarşı sarin qazının tətbiq edilməsi iddiaları ilə bağlı beynəlxalq təşkilatlar rəsmi genişmiqyaslı araşdırmalara başladılar (2013).

Rusiya Federasiyasına qarşı Avropa İttifaqı sanksiyaları: Rusiya Federasiyasının Krım yarımadasını qanunsuz ilhaq etməsinə və Şərqi Ukraynadakı fəaliyyətlərinə cavab olaraq Avropa İttifaqı rəhbərliyi yeni və sərt iqtisadi sanksiyalar paketini rəsmən təsdiqlədi (2014).

Amerika Birləşmiş Ştatlarında boş stadionda beysbol matçı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Baltimor şəhərində qaradərili gəncin polis nəzarətində ölümündən sonra başlayan kütləvi iğtişaşlara görə idman tarixində ilk dəfə rəsmi beysbol matçı azarkeşsiz (boş) stadionda keçirildi (2015).

Türkiyə Respublikasında Vikipediya qadağası: Qardaş Türkiyə Respublikası hökuməti ölkənin terrorizmi dəstəkləməsi ilə bağlı qlobal ensiklopediyada yer alan iddialara görə "Vikipediya" (Wikipedia) platformasına rəsmi giriş qadağası tətbiq etdi (sonradan məhkəmə qərarı ilə ləğv olundu) (2017).

Qlobal koronavirus pandemiyasının aviasiyaya zərbəsi: Qlobal COVID-19 pandemiyasının səyahət məhdudiyyətləri səbəbindən dünyanın ən böyük hava yolları şirkətləri, o cümlədən "British Airways" və "Lufthansa", minlərlə işçinin ixtisarı və donanmanın kiçilməsi barədə rəsmi fəlakət bəyanatları yaydılar (2020).

Çin Xalq Respublikasının kosmik stansiya modulu Tianhe: Çin Xalq Respublikası qlobal kosmik yarışda tarixi sıçrayış edərək özünün çoxmilyardlıq "Tiangong" kosmik stansiyasının əsas idarəetmə modulu olan "Tianhe"ni orbitə müvəffəqiyyətlə buraxdı (2021).

Rusiya Ukrayna müharibəsində Kiyev vilayətinin təmizlənməsi: Rusiya-Ukrayna müharibəsinin ən ağır günlərində Ukrayna hərbi qüvvələri və hökuməti paytaxt Kiyev ətrafından Rusiya qoşunlarının tamamilə geri çəkildiyini rəsmən təsdiqləyərək bölgədəki qətliamları araşdırmağa başladılar (2022).

Sudan Respublikasında vətəndaş müharibəsi və təxliyələr: Sudan Respublikasının paytaxtı Xartumda ordu və Çevik Dəstək Qüvvələri arasında küçə döyüşlərinin şiddətlənməsi fonunda xarici dövlətlər və beynəlxalq qurumlar öz diplomatlarının kütləvi təxliyəsini rəsmən başa vurdular (2023).

Şotlandiya hökumətinin Baş nazirinin istefası: Şotlandiya hökumətinin Baş naziri (Birinci Naziri) Həmzə Yusif Yaşıllar partiyası ilə koalisiyanın pozulmasından sonra yaranan dərin siyasi böhrana tab gətirə bilməyərək rəsmən vəzifəsindən istefa verdi (2024).

Amerika Birləşmiş Ştatları universitetlərində kütləvi tələbə həbsləri: Amerika Birləşmiş Ştatlarının ən nüfuzlu onlarla universitetində Qəzza zolağında davam edən İsrail hərbi əməliyyatlarına və hökumətin siyasətinə qarşı keçirilən nümayişlərdə yüzlərlə tələbə rəsmən polis tərəfindən həbs edildi (2024).

İspaniya krallığında Baş nazirin istefa qərarından dönməsi: İspaniya krallığının Baş naziri Pedro Sançes həyat yoldaşına qarşı aparılan korrupsiya istintaqı fonunda beş günlük düşünmə müddətindən sonra xalqa rəsmi müraciət edərək istefa verməyəcəyini və fəaliyyətini davam etdirəcəyini bəyan etdi (2024).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qəzzadakı humanitar fəlakət hesabatı: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Şurası Qəzza zolağında aclıq və xəstəliklərin idarəolunmaz həddə çatdığını sübut edən yeni, çox sərt və rəsmi xəbərdarlıq hesabatını qlobal ictimaiyyətə təqdim etdi (2024).

Çin Xalq Respublikasının rəqəmsal və kosmik inkişaf bəyannaməsi: Çin Xalq Respublikası rəhbərliyi Ay səthində daimi beynəlxalq tədqiqat bazasının inşası və qlobal süni intellekt rəqabətində liderliyi ələ almağı hədəfləyən yeni dövlət proqramının rəsmi elanını verdi (2024).

Avropa İttifaqının Şurası tərəfindən qaz idxalı məhdudiyyətləri: Avropa İttifaqı Şurası yaşıl enerjiyə keçid strategiyası çərçivəsində və Rusiya Federasiyasına təzyiq məqsədilə mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) idxalına yeni məhdudiyyətləri qüvvəyə mindirdi (2024).

Afrika qitəsində Keniya və Tanzaniyada şiddətli daşqınlar: Afrika qitəsində Keniya və Tanzaniya ərazilərini vuran misli görünməmiş musson yağışları və "El Nino" fəsadları səbəbindən hər iki dövlətin rəhbərliyi rəsmən milli fövqəladə vəziyyətin uzadıldığını bildirdi (2024).

Amerika Birləşmiş Ştatları tərəfindən Tayvana hərbi dəstək paketi: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi və rəhbərliyi Çin Xalq Respublikasının bölgədə artan hərbi təhdidlərinə qarşı Tayvan adasının müdafiə sistemlərini yeniləmək üçün çoxmilyardlıq hərbi dəstək paketini rəsmən təsdiqlədi (2024).

Türkiyə Respublikasında Mərkəzi Bankın sərt inflyasiya qərarları: Qardaş Türkiyə Respublikasında inflyasiya ilə mübarizə çərçivəsində Mərkəzi Bank faiz dərəcələrini yüksək həddə saxlamaq və daxili maliyyə nizamını bərpa etmək üçün yeni sərt qərarların icrasına başladı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Azərbaycan və Ermənistan sərhədində delimitasiya protokolları: Azərbaycan Respublikası və Ermənistan arasında birbaşa sülh danışıqları çərçivəsində Qazax rayonu istiqamətindəki kəndlərin qaytarılmasının ardınca, sərhədlərin delimitasiyası prosesinin növbəti mərhələsini hüquqi baxımdan təsdiqləyən yeni rəsmi protokollar qüvvəyə mindi (2025).

Bakı şəhərində rəqəmsal tranzit xəttinin açılışı: Qlobal miqyasda Orta Dəhliz layihəsinin potensialını artırmaq məqsədilə Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanında beynəlxalq ekoloji standartlara cavab verən tamamilə rəqəmsal (süni intellektlə idarə olunan) yeni tranzit xətti rəsmən fəaliyyətə başladı (2025).

Avropa İttifaqı nümayəndələri ilə Cənub Qaz Dəhlizi sazişi: Azərbaycan Respublikasının Energetika Nazirliyi Avropa İttifaqının müvafiq komissiyası ilə Avropanın enerji təhlükəsizliyini təmin edən Cənub Qaz Dəhlizinin (xüsusən yaşıl hidrogenin ixracı sahəsində) genişləndirilməsinə dair yeni yekun saziş imzaladı (2025).

Şuşa şəhərində Türk Dövlətləri Təşkilatının forumu: İşğaldan azad edilmiş, mədəniyyət paytaxtımız Şuşa şəhərində qardaş dövlətlərin iştirakı ilə gələcək ortaq texnoloji inkişafı və rəqəmsal iqtisadiyyatı hədəfləyən Türk Dövlətləri Təşkilatının rəsmi innovasiya və mədəniyyət forumu keçirildi (2025).

Azad edilmiş ərazilərdə hərbi obyektlərin istismarı: Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi tərəfindən Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında ordumuzun döyüş və xidmət şəraitini ən yüksək standartlara çatdıran yeni strateji hərbi obyektlər rəsmən istismara verildi (2025).