BAKI,VOA

Tarix bu gün bəşəriyyəti sarsıdan ən dəhşətli texnogen qəzalara, qlobal hərbi ittifaqların genişlənməsinə və elm dünyasının nəhəng itkilərinə şahidlik edib. 27 mart – aviasiya tarixinin ən qanlı fəlakəti olan və 583 nəfərin yanaraq öldüyü Tenerife hava limanında iki sərnişin təyyarəsinin toqquşduğu (1977) kədərli gündür. Elm və kosmos tarixinin qara səhifələrindən biri olan bu gün, kosmosa uçan ilk insan – əfsanəvi sovet kosmonavtı Yuri Qaqarinin sınaq uçuşu zamanı qəzaya uğrayaraq həlak olduğu (1968) tarixdir. Qlobal geosiyasət səhnəsində isə 27 mart Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının Ukraynanın ərazi bütövlüyünü tanıyan və Krımın ilhaqını qanunsuz sayan tarixi qətnaməni qəbul etdiyi (2014) və İkinci Dünya Müharibəsinin gedişində Nasist Almaniyasına qoşulmağa etiraz edən Yuqoslaviya ordusunun dövlət çevrilişi etdiyi (1941) təqvimdir. Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə bu gün elm xadimlərinin şərəfinə rəsmi Elm Gününün təsis edildiyi (2018) və azad edilmiş ərazilərdə strateji ekoloji layihələrin icraya yönəldildiyi qürurverici bir gündür. Yaponiyanın Millətlər Cəmiyyətindən çıxmasından Neşvil məktəb hücumuna qədər – www.voa.az 27 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Roma papası V Klementin qərarı: Roma Papası V Klement Ferrarada baş verən münaqişələrə görə Venesiya Respublikasını və bütün əhalisini rəsmən kilsədən kənarlaşdırdı (1309).

Floridanın kəşfi: İspan kəşfiyyatçısı Xuan Ponse de Leon Şimali Amerika qitəsindəki Florida yarımadasını görən ilk avropalı kimi tarixə düşdü (1513).

I Karlın İngiltərə taxtına çıxması: Atası I Ceymsin vəfatından sonra I Karl rəsmən İngiltərə, Şotlandiya və İrlandiya kralı olaraq taxta çıxdı (1625).

Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi donanmasının qurulması: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi ölkənin dəniz sərhədlərini qorumaq üçün daimi və rəsmi hərbi dəniz qüvvələrinin qurulmasını təsdiqlədi (1794).

Xorşu Bend döyüşü: Amerika Birləşmiş Ştatları ordusu general Endrü Ceksonun rəhbərliyi altında Krik hindularını ağır məğlubiyyətə uğratdı (1814).

Qoliad qətliamı: Texas inqilabı zamanı Meksika diktatoru Antonio Lopes de Santa Annanın əmri ilə 400-dən çox texaslı əsir güllələnərək qətlə yetirildi (1836).

Krım müharibəsində Böyük Britaniyanın qərarı: Krım müharibəsinin gedişində Böyük Britaniya imperiyası Osmanlı dövlətini dəstəkləyərək Rusiya imperiyasına rəsmən müharibə elan etdi (1854).

İlk beynəlxalq reqbi matçı: İdman tarixində Şotlandiya və İngiltərə yığmaları arasında tarixin ilk rəsmi beynəlxalq reqbi matçı Edinburq şəhərində keçirildi (1871).

İlk telefon xəttinin çəkilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Boston və Nyu-York şəhərləri arasında tarixdə ilk dəfə olaraq uzunmüddətli və rəsmi telefon xətti istifadəyə verildi (1884).

Luisvill tornadosu: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kentukki ştatındakı Luisvill şəhərini vuran dəhşətli tornado onlarla insanın həyatına son qoydu və böyük dağıntılar yaratdı (1890).

Markoninin radio siqnalı sınağı: İtalyan ixtiraçı Qulyelmo Markoni İngiltərə kanalı üzərindən ilk uğurlu beynəlxalq radio siqnalını ötürməyə nail oldu (1899).

Tif tapıntısı və karantin: Amerika Birləşmiş Ştatlarında sağlamlıq tarixində ilk asimptomatik xəstəlik daşıyıcısı kimi tanınan "Tifli Meri" ləqəbli qadın rəsmən karantinə alındı (1915).

Bessarabiya Milli Şurasının qərarı: Bessarabiya ərazisindəki Sfatul Tsarii (Milli Şura) rəsmən Rumıniya krallığına birləşmək barədə tarixi qərar qəbul etdi (1918).

Qırmızı Ordunun Novorossiyski ələ keçirməsi: Sovet Rusiyasının Qırmızı Ordusu Vətəndaş müharibəsində ağqvardiyaçıların əsas mərkəzlərindən olan Novorossiysk şəhərini tamamilə işğal etdi (1920).

Yaponiyanın Millətlər Cəmiyyətini tərk etməsi: Yaponiya imperiyası Mancuriyanın işğalına görə qınandığı üçün qlobal sülh təşkilatı olan Millətlər Cəmiyyətindən rəsmən və qəti şəkildə ayrıldı (1933).

Tayerjuan döyüşünün başlanması: İkinci Çin-Yapon müharibəsi çərçivəsində Çin qüvvələrinin ilk böyük zəfəri ilə nəticələnəcək Tayerjuan döyüşü başladı (1938).

Yuqoslaviyada dövlət çevrilişi: Yuqoslaviya krallığında Nasist Almaniyası ilə müttəfiqliyə etiraz edən hərbçilər dövlət çevrilişi edərək gənc kral II Pyotru hakimiyyətə gətirdilər (1941).

Komandor adaları döyüşü: İkinci Dünya Müharibəsinin Sakit okean cəbhəsində Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi dəniz qüvvələri Yaponiya donanmasının qarşısını aldı (1943).

Sovet ordusunun Nikolayevi azad etməsi: İkinci Dünya Müharibəsində Qırmızı Ordu qüvvələri Ukraynanın cənubundakı strateji Nikolayev (Mykolaiv) şəhərini faşistlərdən geri aldı (1944).

Yaponiyanın minalanması əməliyyatı: Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi hava qüvvələri Yaponiyanın su yollarını bağlamaq üçün irimiqyaslı "Aclıq əməliyyatı" (Operation Starvation) adlı minalama prosesinə başladı (1945).

Argentinanın ox dövlətlərinə müharibə elanı: Argentina hökuməti beynəlxalq təzyiqlər altında nəhayət Nasist Almaniyasına və Yaponiya imperiyasına rəsmən müharibə elan etdi (1945).

Nikita Xruşşovun rəhbərliyi: Nikita Xruşşov rəqiblərini kənarlaşdıraraq Sovet İttifaqı Nazirlər Sovetinin sədri təyin edildi və ölkədəki mütləq hakimiyyətini qanuniləşdirdi (1958).

Böyük cümə zəlzələsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Alyaska ştatında qeydə alınmış ən böyük, 9.2 bal gücündə qorxunc zəlzələ nəhəng sunamilərə və dəhşətli dağıntılara səbəb oldu (1964).

Yuri Qaqarinin vəfatı: Kosmosa uçan ilk insan, əfsanəvi sovet kosmonavtı Yuri Qaqarin Vladimir Seryoginlə birlikdə "MiQ-15" təyyarəsində sınaq uçuşu zamanı qəzaya uğrayaraq həlak oldu (1968).

Mariner yeddi kosmik aparatının buraxılması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) Mars planetini tədqiq etmək məqsədilə "Mariner 7" kosmik zondunu fəzaya buraxdı (1969).

Marlon Brandonun Oskar mükafatından imtinası: Məşhur aktyor Marlon Brando Amerika Birləşmiş Ştatlarında yerli hinduların hüquqlarının tapdalanmasına etiraz edərək "Xaç atası" filminə görə qazandığı Oskarı qəbul etməkdən rəsmən imtina etdi (1973).

Trans-Alyaska boru kəmərinin inşası: Şimali Amerikanın ən böyük iqtisadi və enerji layihələrindən biri olan Trans-Alyaska neft boru kəmərinin tikintisinə rəsmən başlanıldı (1975).

Vaşinqton metropoliteninin açılışı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının paytaxtı Vaşinqton şəhərində ictimai nəqliyyatın onurğa sütunu sayılan yeraltı metropoliten rəsmən istifadəyə verildi (1976).

Tenerife hava limanı faciəsi: İspaniyanın Kanar adalarındakı Tenerife hava limanında qatı duman səbəbindən "Pan Am" və "KLM" aviaşirkətlərinə məxsus iki "Boeing 747" təyyarəsi uçuş zolağında toqquşdu, 583 nəfər yanaraq öldü (1977).

OPEK təşkilatının neft qərarı: Qlobal enerji böhranı fonunda Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatı (OPEC) xam neftin qiymətlərini növbəti dəfə kəskin artırmaq qərarı verdi (1979).

Aleksandr Kielland platformasının çökməsi: Şimal dənizində Norveçə məxsus "Alexander L. Kielland" neft platforması güclü fırtına nəticəsində aşaraq dənizə qərq oldu, 123 neftçi həlak oldu (1980).

Müqəddəs Helen vulkanının oyanması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vaşinqton ştatındakı "Müqəddəs Helen" vulkanı 123 illik sükutdan sonra kül püskürməyə və fəlakət anonsu verməyə başladı (1980).

Polşada Həmrəylik hərəkatının tətili: Polşa Xalq Respublikasında kommunist rejiminə qarşı on minlərlə işçinin qatıldığı rəsmi "Həmrəylik" (Solidarność) xəbərdarlıq tətili keçirildi (1981).

Melburnda polis qərargahının partladılması: Avstraliyanın Melburn şəhərindəki polis qərargahının qarşısında avtomobilə yerləşdirilmiş bombanın partlaması nəticəsində gənc polis zabiti həlak oldu (1986).

TV Marti kanalının fəaliyyətə başlaması: Amerika Birləşmiş Ştatları hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilən və Kubadakı kommunist rejiminə qarşı təbliğat aparan "TV Marti" telekanalı yayıma başladı (1990).

Macarıstanda ilk çoxpartiyalı seçkilər: Kommunizmin çöküşündən sonra Macarıstanda onilliklər ərzində ilk dəfə olaraq tamamilə azad və çoxpartiyalı parlament seçkiləri keçirildi (1990).

Tsyang Tzıminin Çin rəhbəri olması: Çin Xalq Respublikasının Milli Xalq Konqresi Tsyang Tzımini (Jiang Zemin) rəsmən ölkənin prezidenti və mütləq rəhbəri olaraq təsdiqlədi (1993).

Nigerdə demokratik seçkilər: Afrika qitəsindəki Niger Respublikasında tarixinin ilk tamamilə demokratik seçkilərində Mahamane Ousmane dövlət başçısı seçildi (1993).

Eurofighter Typhoon təyyarəsinin ilk uçuşu: Avropa ölkələrinin ortaq müdafiə sənayesi layihəsi olan dördüncü nəsil "Eurofighter Typhoon" qırıcı təyyarəsi səmada ilk uğurlu sınaq uçuşunu həyata keçirdi (1994).

Amerika qida və dərman idarəsinin qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Qida və Dərman İdarəsi (FDA) tibb tarixində böyük dönüş yaradan "Viaqra" dərmanının rəsmi satışına icazə verdi (1998).

F-yüz on yeddi qırıcısının vurulması: Yuqoslaviyanın bombalanması zamanı Serbiya hava hücumundan müdafiə qüvvələri Amerika Birləşmiş Ştatlarına məxsus, radara düşməyən əfsanəvi "F-117 Nighthawk" təyyarəsini vuraraq qlobal şok yaratdılar (1999).

Çində neft partlayışı: Çin Xalq Respublikasının Jilin əyalətində qaçaqmalçılıq məqsədilə neft borusunun deşilməsi nəticəsində baş verən güclü partlayışda onlarla kəndli yanaraq həlak oldu (2000).

İsraildə Pasxa qətliamı: İsrailin Netanya şəhərində bir otelə daxil olan fələstinli kamikadzenin Yəhudi Pasxası (Pesax) bayramında törətdiyi partlayış nəticəsində 30 mülki vətəndaş həlak oldu (2002).

Hipersəs təyyarəsinin ilk sınağı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) "X-43A" adlı dünyanın ilk pilotsuz hipersəs təyyarəsinin qısa, lakin uğurlu uçuşunu reallaşdırdı (2004).

Situ Gintunq bəndinin çökməsi: İndoneziyanın paytaxtı Cakarta yaxınlığında güclü yağışlar səbəbindən tarixi "Situ Gintung" bəndi uçdu və qəfil daşqın yüzdən çox insanın həyatına son qoydu (2009).

Suriya vətəndaş müharibəsinin yayılması: Suriyada prezident Bəşər Əsəd rejiminə qarşı Dəra şəhərində başlayan kütləvi xalq etirazları paytaxt Dəməşqə və digər əyalətlərə sürətlə yayılmağa başladı (2011).

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Krım qətnaməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası 100 dövlətin lehinə səsi ilə Ukraynanın ərazi bütövlüyünü təsdiqləyən və Krımın Rusiyaya birləşdirilməsi referendumunu qanunsuz sayan 68/262 nömrəli qətnaməni qəbul etdi (2014).

Moqadişoda otelə terror hücumu: Somalinin paytaxtı Moqadişoda radikal "Əl-Şəbab" terror təşkilatının üzvləri siyasi xadimlərin qaldığı otelə silahlı basqın edərək onlarla insanı qətlə yetirdilər (2015).

Yəməndə Səudiyyə Ərəbistanı əməliyyatlarının davamı: Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi ərəb koalisiyası Yəməndəki Husi qiyamçılarına qarşı başladığı "Qətiyyət Fırtınası" çərçivəsində hava zərbələrinin miqyasını kəskin artırdı (2015).

Lahor parkında terror aktı: Pakistanın Lahor şəhərində, insanların və uşaqların Pasxa bayramını qeyd etdiyi parkda törədilən dəhşətli kamikadze partlayışı nəticəsində 72 günahsız insan həyatını itirdi (2016).

Azərbaycanda Elm Gününün təsis edilməsi: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev ölkədə elmin inkişafını dəstəkləmək və alimlərin fəaliyyətini qiymətləndirmək məqsədilə hər il 27 martın "Elm Günü" kimi qeyd olunması barədə rəsmi sərəncam imzaladı (2018).

Şimali Makedoniyanın hərbi ittifaqa qəbulu: Şimali Makedoniya Respublikası uzun sürən diplomatik ad dəyişikliyi prosesindən sonra rəsmən Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatının (NATO) 30-cu tamhüquqlu üzvü oldu (2020).

Özbəkistanda koronavirus qapanması: Qlobal pandemiyanın yayılmasının qarşısını almaq üçün Özbəkistan hökuməti ölkənin bütün vilayətlərarası sərhədlərini bağlayaraq sərt karantin rejiminə keçdi (2020).

Rusiya və Ukrayna İstanbul danışıqları: Rusiya Federasiyası ilə Ukrayna arasında qanlı müharibənin getdiyi dövrdə Türkiyə Respublikasının vasitəçiliyi ilə İstanbul şəhərində atəşkəs üçün növbəti rəsmi diplomatik danışıqlar prosesi başladı (2022).

Neşvil şəhərində məktəbə hücum: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Tennessi ştatındakı Neşvil şəhərindəki "Covenant" məktəbinə silahlı hücum edən şəxs üç uşaq da daxil olmaqla altı nəfəri qətlə yetirdi (2023).

İsraildə məhkəmə islahatlarına etirazların piki: İsraildə baş nazir Benyamin Netanyahunun müdafiə naziri Yoav Qalantı vəzifədən uzaqlaşdırmasına cavab olaraq yüz minlərlə insan küçələrə axışdı və ümummilli tətil başladı (2023).

Seneqal prezidentinin rəsmən təsdiqlənməsi: Seneqal Seçki Komissiyası və rəqib partiyalar səsvermənin rəsmi nəticələrini qəbul edərək Bassirou Diomaye Fayenin ölkənin yeni seçilmiş prezidenti olduğunu tam olaraq təsdiqlədilər (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Elm Günü münasibətilə dövlət mükafatları: 27 Mart – Azərbaycan Respublikasında rəsmi "Elm Günü" münasibətilə ölkənin qabaqcıl alimləri və tədqiqatçıları Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə fəxri adlar və medallarla təltif edildilər (2024).

Azərbaycan və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri yaşıl enerji əməkdaşlığı: Bakı şəhərində keçirilən rəsmi görüşdə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni günəş enerjisi stansiyalarının qurulmasına dair Azərbaycan hökuməti və ərəb investorları arasında yekun müqavilə imzalandı (2024).

Kənd təsərrüfatı texnologiyaları inkişaf proqramı: Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi regionlarda su qıtlığına qarşı "ağıllı suvarma" və rəqəmsal aqrar sistemlərin tətbiqini genişləndirən yeni dövlət proqramını rəsmən icraya yönəltdi (2025).

Orta Dəhliz gömrük platformasının fəaliyyətə başlaması: Azərbaycan, Türkiyə və Qazaxıstan arasında yükdaşımaların vaxtını kəskin azaldan rəqəmsal və birgə gömrük portalı rəsmi olaraq tranzit şirkətlərinin istifadəsinə verildi (2025).