BAKI,VOA Azərbaycan İslam Ensiklopediyası

Həzrəti Ömər Fil hadisəsindən təxminən on üç il sonra, digər bir rəvayətə görə isə Böyük (Dördüncü) Ficar müharibəsindən dörd il əvvəl Məkkədə anadan olmuşdur (Xəlifə ibn Xəyyat, I, 151). Ata tərəfindən soyu cahiliyyə dövründə Qureyş qəbiləsinə məxsus səfərat (elçilik) işlərinə baxan Adi ibn Kəb qəbiləsinə çatır və Kəb ibn Lüeydə Peyğəmbərin nəsəbi ilə birləşir. Anası Məhzum qəbiləsindən Hantəmə bint Haşimdir. Müsəlman olmazdan əvvəlki həyatı haqqında kifayət qədər məlumat yoxdur. Atasının dəvələrini otdardığı, spirtli içkilərə və qadınlara çox meylli olduğu, yaxşı ata mindiyi, silahdan mükəmməl istifadə etdiyi və pəhlivan bədən quruluşuna sahib olduğu qeyd edilir. Eyni zamanda şeirə maraq göstərdiyi, gözəl danışdığı, oxuyub-yazma bildiyi, nəsəb (şəcərə) elmini öyrəndiyi, ticarətlə məşğul olduğu, bu məqsədlə Suriya, İraq və Misirə getdiyi, Qureyş qəbiləsi adından elçilik vəzifəsini yerinə yetirdiyi rəvayət olunur.

İslamı qəbul etməsi

Qureyşin bəzi liderləri kimi bütpərəstliyə sadiq qalaraq ilk vaxtlar Peyğəmbərə və İslam dininə qarşı böyük düşmənçilik nümayiş etdirən, xüsusilə öz qəbiləsindən müsəlman olanlara işkəncələr verən Ömər, besətin (peyğəmbərliyin) 6-cı ilində (miladi 616) müsəlman oldu (İbn Səd, III, 269). Onun İslamı qəbul etməsinə dair mənbələrdə iki fərqli rəvayət mövcuddur.

Həmin mənbələrin demək olar ki, hamısında yer alan geniş yayılmış birinci rəvayətə görə, Həzrəti Həmzənin İslamı qəbul etməsindən sonra Ömər Peyğəmbəri öldürmək məqsədilə yola çıxmış, yolda qarşılaşdığı Nuaym ibn Abdullahdan bacısı Fatimə ilə əri Səid ibn Zeydin müsəlman olduğunu öyrənincə onların evinə getmişdir. Onları Taha surəsini oxuyarkən tapmış, oxuduqlarını özünə vermələrini istəmiş, lakin bu istəyi rədd edilincə bacısını və kürəkənini döymüşdür. Bacısı onlara Quran öyrədən və Ömərdən gizlənən Həbbaq ibn Ərəti də çağıraraq müsəlman olduqlarını Ömərin üzünə qarşı açıqca söyləmişdir. Bundan sonra ürəyi yumşalan Ömər müsəlman olmaq qərarına gəlmiş, Həbbaqdan Rəsullahın Ərqam ibn Əbül-Ərqamın evində olduğunu öyrənərək oraya getmiş və beyət edərək İslamı qəbul etmişdir (İbn İshaq, s. 160-163; İbn Hişam, I, 343-346; İbn Səd, III, 267-269).

Digər rəvayətə görə isə, o, bir gecə şərab içmək üçün içki yoldaşlarını axtarmış, kimsəni tapmayanda Kəbəyə getmişdir. Orada Kəbəni önünə alaraq Beytülmüqəddəsə (Qüdsə) tərəf namaz qılan Peyğəmbəri görmüş, Kəbənin örtüyü altına gizlənərək ona yaxınlaşmışdı. Allah Rəsuluunun oxuduğu və Qureyşlilərin Quran üçün söylədikləri "şairlərin, kahinlərin və ya Məhəmmədin uydurmasıdır" ittihamlarına cavab verən Haqqa surəsinin 41-46-cı ayələrini eşidincə müsəlman olmağa qərar vermiş və Peyğəmbəri evinə qədər təqib etmişdir. Peyğəmbər evinə girməzdən əvvəl onun fərqinə vararaq "Nə var, ya Ömər?" deyə soruşduqda, "Allaha, rəsuluna və onun Allah qatından gətirdiyi şeylərə iman gətirməyə gəldim" demişdir. Bunun üzərinə Allah Rəsulu, "Ey Ömər! Allah sənə hidayət nəsib etdi" deyərək onun imanda sabit qalması üçün dua etmişdir (Müsnəd, I, 17; İbn Hişam, I, 346-348).

Bu rəvayətlərdən ikincisi tarixçilər tərəfindən daha üstün və təsdiqəlayiq görülməkdədir. Həzrəti Ömərin müsəlman olması, Rəsuli-Əkrəmin "Ya Rəbb! İslamı Ömər ibn Xəttab və ya Amr ibn Hişam (Əbu Cəhl) ilə qüvvətləndir" duasının bir təzahürü idi (Müsnəd, I, 456; İbn Hişam, I, 345; İbn Səd, III, 269). Ömər müsəlman olduğu gecə birbaşa Əbu Cəhlin evinə gedərək İslamı qəbul etdiyini bildirdi; həmçinin ertəsi gün Cəmil ibn Məmər əl-Cüməhiyə müsəlman olduğunu bütün Qureyşə elan etdirdi. Onun İslama girməsindən sonra müsəlmanlar ilk dəfə Kəbədə toplu şəkildə namaz qılmağa başladılar (Buxari, "Fezailu ashabin-nebi", 3, 6; "Menakibul-ensar", 35; İbn Hişam, I, 342, 345, 348-350; İbn Səd, III, 269-270).

Mədinəyə hicrəti və Peyğəmbərin yanındakı fəaliyyəti

Həzrəti Ömərin müsəlman olmasından Mədənəyə hicrətinə qədər keçən altı illik dövr haqqında mənbələrdə geniş məlumat yoxdur. Müsəlmanlar Mədinəyə hicrət etməyə başlayanda, Ömər də böyük qardaşı Zeyd, xanımı və oğlu Abdullah başda olmaqla, qohum və dostlarından ibarət iyirmi nəfərlik bir karvanla Məkkədən ayrılıb Qubaya getdi və Rifaa ibn Abdülmünzirin evinə qonaq oldu. Allah Rəsulu bir evdə toplanan ənsarın kişilərindən beyət alarkən, qadınların başqa bir evdə toplanmasını və onlar adından beyəti şəxsən Həzrəti Ömərin almasını əmr etdi (İbn Səd, VIII, 7).

Peyğəmbər Öməri Məkkədə Əbu Bəkr ilə, Mədənədə isə Bəni Səlim qəbiləsindən İtban ibn Malik ilə (bəzi rəvayətlərdə Uveym ibn Saidə, Muaz ibn Afra və ya Övs ibn Xövli ilə) qardaş elan etdi. Peyğəmbərin Mədənəyə getməsindən sonra digər bir çox mühacir kimi Qubada yaşamağa davam edən Ömər, günaşırı Mədənəyə gedərək Allah Rəsulu ilə görüşür, getmədiyi günlərdə isə İtban gəlir və axşamlar yeni nazil olan ayələri və Peyğəmbərdən öyrəndiklərini bir-birlərinə nəql edirdilər (Buhari, "İlim", 27; İbn Hişam, I, 474-477, 505).

Qatıldığı xüsusi hərbi dəstələr (səriyyələr) istisna olmaqla, Peyğəmbərin yanından heç ayrılmayan Həzrəti Ömər, Rəsuli-Əkrəmin komandanlıq etdiyi bütün döyüşlərdə, Hudeybiyyə sülhündə, Ümrətül-qəza və Vida həccində iştirak etmişdir. Peyğəmbər Hudeybiyyədə Qureyşlilərlə görüşmək üçün Öməri Məkkəyə göndərmək istədi. Lakin o, Qureyşlilərin özünə qarşı böyük bir düşmənçilik bəslədiyini və orada öz qəbiləsindən onu qoruyacaq kimsənin olmadığını söyləyərək Həzrəti Osmanın göndərilməsini təklif etdi.

Hudeybiyyə müqaviləsinin bəzi ağır şərtlərini, yəni müsəlmanların o il ümrə edə bilməməsi, Məkkədən qaçıb gələnlərin Qureyşə geri qaytarılması kimi bəndləri daxili olaraq qəbul etməkdə çətinlik çəkdi. Bu müqavilənin Fəth surəsində "böyük fəth" (fəthi-mübin) olaraq adlandırılmasının hikmətini anlamaqda çətinlik çəkdi və Mədənəyə dönmə qərarını bir müddət qəbul edə bilmədi. Onu Həzrəti Əbu Bəkr razı saldı; daha sonra müqavilənin İslamın xeyrinə olan nəticələrini görərək öz ilkin reaksiyasına görə böyük peşmanlıq duydu.

Peyğəmbər Xeybərin fəthindən sonra, hicrətin 7-ci ilinin Şaban ayında (miladi dekabr 628) Həvazinlilərə qarşı göndərilən otuz kişilik xüsusi hərbi dəstəyə Həzrəti Öməri komandan təyin etdi (İbn Səd, I, 117). Məkkənin fəthində İslam ordusu hələ şəhərə girməzdən əvvəl Peyğəmbərin çadırına gələn Qureyş rəhbəri Əbu Süfyanın bütləri təriflədiyini eşidincə buna qarşı çıxdı və onun müsəlman olmasında mühüm rol oynadı. Fəthdən sonra kişilərdən beyət alan Rəsuli-Əkrəm, qadınlardan öz adına beyət almağı ona əmr etdi. Həmçinin Kəbədəki büt rəsmlərini məhv etmək vəzifəsini də yerinə yetirdi. Hicrətin 9-cu ilində (miladi 630) Təbük qəzvəsi ərəfəsində ordunun təchizatı üçün bütün mal-dövlətinin tam yarısını bağışladı.

Peyğəmbər xəstəliyi zamanı yaratdığı orduya Üsamə ibn Zeydi komandan təyin etdi və Öməri onun əmrində vəzifələndirdi. Hicrətin 11-ci ilinin Səfər ayının son həftəsində (miladi may 632) namaza çıxa bilməyəcək dərəcədə xəstəliyi artınca, namazı Həzrəti Əbu Bəkrın qıldırmasını əmr etdi. Bir rəvayətə görə, Həzrəti Aişə atasının zəif səli və çox həssas olub Quran oxuyarkən ağladığını söyləyərək namazı Həzrəti Ömərin qıldırmasını istəmiş, hətta bunu Ömərin özünə söyləmiş, o da namaza başlamışdır, lakin Rəsuli-Əkrəm buna mane olmuşdur (İbn Hişam, II, 652; İbn Səd, II, 217-226; III, 178-180).

Peyğəmbər xəstəliyinin şiddətləndiyi bir vaxtda kağız və qələm gətirilib söyləyəcəklərinin qeyd edilməsini istəmişdi. Həzrəti Ömərin də aralarında olduğu bəzi sahəbələr buna ehtiyac olmadığını, Peyğəmbərin xəstəliyinin ağırlığı səbəbindən belə bir tələbdə bulunduğunu, Allahın kitabı və Peyğəmbərin sünnəsinin kifayət etdiyini söyləmiş, bəziləri isə əks fikirdə olmuşlar. Bunun üzərinə Rəsuli-Əkrəm yanında mübahisə etməmələrini söyləyərək özünü tənha buraxmalarını bildirmişdir. Tarixə "Vasiyyətnamə" və ya "Qırtas hadisəsi" kimi daxil olan bu olay (Tecrid Tercemesi, I, 108-111; XI, 412-417) xüsusilə şiə müəlliflər tərəfindən Həzrəti Ömər əleyhinə istifadə edilmişdir (Fığlalı, s. 18-22).

Peyğəmbərin vəfatı sahəbələr arasında böyük bir kədər və çaşqınlıq yaratdıqda, Həzrəti Ömər Məscidi-Nəbəvidə: "Peyğəmbər ölməmişdir! Allah onu mütləq yenidən göndərəcək və belə söyləyən adamların əllərini və ayaqlarını kəsdirəcəkdir!" sözləri ilə emosiyalarını ifadə etmiş, onu və digər sahəbələri Həzrəti Əbu Bəkr razı salıb sakitləşdirmişdir (Buxari, "Fezailu ashabin-nebi", 5; İbn Hişam, II, 655-656; İbn Səd, II, 266-272; Təcrid Tərcüməsi, XI, 26-28). Peyğəmbərin vəfatı üzərinə ənsarın Səqifeyi-Bəni Səidədə toplanaraq xəlifə seçimi mövzusunu müzakirə etdiyini öyrənən Ömər, yanına Əbu Bəkr ilə Əbu Ubeydə ibn Cərrahı da alıb oraya getdi. Həzrəti Əbu Bəkr onlara Öməri və ya Əbu Ubeydəni xəlifə seçməyi təklif etdi. Lakin Ömər və Əbu Ubeydə, Əbu Bəkr olduğu halda bu vəzifəni qəbul edə bilməyəcəklərini bildirərək ilk olaraq ona beyət etdilər. Həzrəti Ömər ertəsi gün Məscidi-Nəbəvidə çıxış edərək müsəlmanlardan Qurani-Kərimə sarılmalarını və Əbu Bəkrə beyət etmələrini istədi (İbn Hişam, II, 660).

Həzrəti Əbu Bəkrın xilafəti dövrü

Həzrəti Əbu Bəkrın xilafəti dövründə Ömər ona müşavirlik və qazılıq (hakimlik) etdi. Xəlifə olan kimi Üsamə ibn Zeydin komandanlığındakı orduya hərəkət əmri verən Əbu Bəkr, Ömərin Mədənədə qalmasını istədi və bunun üçün Üsamədən rəsmi icazə aldı (İbn Səd, II, 190). Peyğəmbərlik iddiasında olanlarla müharibə aparmaq mövzusunda heç bir ixtilaf olmamasına baxmayaraq, zəkat vermək istəməyən qəbilələr haqqında əshab arasında fərqli fikirlər ortaya çıxdı. "Lə ilahə illallah" deyənlərlə müharibə etməyin doğru olub-olmayacağı barədə Həzrəti Ömərin başladığı müzakirə, Həzrəti Əbu Bəkrın namaz qılmağı qəbul edib zəkat verməyənlərlə müharibə etməyin şərt olduğunu sübut etməsi və fərqli düşünənləri razı salması ilə başa çatdı.

Həzrəti Ömər Mədinəyə hücum etmək istəyən üsyançıların dağıdılmasını təmin edənlərin daxilində yer aldı. Peyğəmbərlik iddia edən Tuleyha ibn Xuveylid üzərinə şəxsən yürüş etməyə hazırlaşan xəlifəni Həzrəti Əli ilə birlikdə bu qərarından vaz keçirdi və ordunun başına Xalid ibn Vəliidin gətirilməsini təmin etdi. Ticarətlə məşğul olmağa davam etmək istəyən Həzrəti Əbu Bəkrə mane olaraq, beytülmala baxan Əbu Ubeydədən ona rəsmi maaş verditdi (Abdülhay el-Kettani, I, 134, 425). Əbu Bəkrın müəlləfeyi-qulubdan (ürəkləri İslama isnişdirilənlərdən) iki nəfərə xüsusi vəsait ayırmasına qarşı çıxaraq artıq onlara ehtiyac qalmadığını söylədi.

Müseyilmətül-Kəzzab ilə edilən Əqrəba döyüşündə (hicri 12 / miladi 633) hafiz sahəbələrin bir qisminin şəhid olması üzərinə Quranın toplanması məsələsini Həzrəti Əbu Bəkrə açdı. Peyğəmbərin etmədiyi bir işi etmək mövzusunda tərəddüd göstərən xəlifəni razı salıb, vəhy katiblərinin yazdığı dağınıq haldakı ayə və surələrin Zeyd ibn Sabitin rəhbərliyi ilə bir heyət tərəfindən bir araya gətirilməsini sığortaladı (Buxari, "Fezailul-Kuran", 3). Həzrəti Əbu Bəkr Mədinədən ayrıldıqda və ya xəstələndikdə özünə vəkillik etdi (İbn Səd, III, 186; Xəlifə ibn Xəyyat, I, 102); hicri 11-ci ilin həcc mövsümündə həcc əmiri olaraq vəzifələndirildi (İbn Səd, III, 177).

Həzrəti Əbu Bəkr namaza çıxa bilməyəcək dərəcədə xəstələnəndə imamlıq vəzifəsini Ömərə tapşırdı və onu yerinə xəlifə təyin etmək üçün Əbdürrəhman ibn Övf, Səid ibn Zeyd, Osman ibn Affan, Üseyd ibn Xudeyr kimi sahəbələrlə məsləhətləşmələrə başladı. Bunlardan bəziləri Həzrəti Ömərin sərt xarakterini irəli sürərək çəkinmələrini dilə gətirdilər. Xəlifə görüşmələrini tamamladıqdan sonra Həzrəti Osmanı çağıraraq bu barədə bir əhdnamə yazdırıb möhürlədi; yanına Ömər ilə Osmanı alıb Məscidi-Nəbəviyə getdi və xalqa belə müraciət etdi: "Sizin üçün xəlifə seçdiyim şəxsə razı olursunuzmu? Bir yaxınımı təyin etmədim. Allaha and olsun ki, bütün gücümlə düşünüb-daşındım və Ömər ibn Xəttabı uyğun bildim; onu dinləyin və ona tabe olun". Orada olanların hamısı müsbət cavab verdi.

Həzrəti Ömərin xilafət dövrü və böyük fəthlər (634-644)

Həzrəti Əbu Bəkrın vəfat etdiyi gün (22 Cəmadiyelaxir 13 / 23 avqust 634) Həzrəti Ömər Məscidi-Nəbəvidə beyət aldı. İlk iş olaraq, itirdikləri əraziləri geri almaq üçün hərəkətə keçən Sasanilərə qarşı xalqı İraq cəbhəsindəki mücahidlərin köməyinə çağırdı və Əbu Ubeyd əs-Səqafini 1000 kişilik bir hərbi birliyin başında İraqa göndərdi. Əbu Ubeydin Köprü döyüşündə şəhid olması üzərinə Səd ibn Əbu Vəqqası baş komandan təyin etdi.

Tarixi Qadisiyyə döyüşünü (hicri 15 / miladi 636) qazanan Səd, Sasani ordusunu təqib edərək paytaxt Mədaini ələ keçirdi (Səfər 16 / mart 637). Sasani qüvvələri Cəlula döyüşündə də məğlubiyyətə uğradıldı (hicri 16 / miladi 637). Fəthlərin bu mərhələsində Həzrəti Ömər, Səd ibn Əbu Vəqqasa Hirə yaxınlığında Kufəni, Utbə ibn Qəzvana isə Bəsrəni ordugah-şəhər olaraq qurmaları əmrini verdi. Utbə ibn Qəzvan İranın Əhval bölgəsini fəth etdi (hicri 17 / miladi 638); lakin bölgə bir il sonra təkrar Sasani ordusunun əlinə keçdi. Nüman ibn Muqarrinə kömək üçün gələn İslam ordusu çətin bir mübarizədən sonra Tüstəri fəth etdi (hicri 20 / miladi 641). Cəlula və Hulvanın ardından Süs, Xuzistan və Mosulu ələ keçirən müsəlmanlar Nihavənd zəfəri ilə İraqın və İranın fəthini tamamladılar (hicri 21 / miladi 642).

Həzrəti Ömər, Bizans İmperiyasına qarşı Suriya cəbhəsindəki müharibələrin də fasilə verilmədən davam etdirilməsini əmr etdi. Həzrəti Əbu Bəkr dövründə qazanılan Ecnadeyn zəfərindən (hicri 13 / miladi 634) sonra Həzrəti Ömər dövründə edilən Fihl döyüşündə müsəlmanlar Bizans qüvvələrinə böyük itkilər verdirdilər (28 Zilqədə 13 / 23 yanvar 635). Mərcüssüffərdə məğlub olub Dəməşqə sığınan Bizans əsgərlərini təqib edərək şəhəri mühasirəyə alıb fəth etdilər (Rəcəb 14 / sentyabr 635).

Eyni il Mərcürrum döyüşünü də qazandılar. Bu vaxt Bəlbək, Humus və Hama şəhərləri də ələ keçirildi. Müsəlmanların bu uğurları üzərinə Bizans İmparatoru İrakli xristian ərəblərin və ermənilərin qatıldığı böyük bir ordu hazırladı. Livan sərhədlərində toplanan Bizans ordusu Yərmük muharibəsində ağır bir məğlubiyyətə uğradı (12 Rəcəb 15 / 20 avqust 636) və bölgədəkı bütün şəhərlər müsəlmanların əlinə keçdi.

Hicrətin 16-cı ilində (miladi 637) Şeyzər, Qinnəsrin, Hələb, ardından Antakya, Urfa, Raqqa və Nuseybin qısa fasilələrlə müsəlmanlara təlim oldu. Digər tərəfdən Fələstinin fəthinə davam edildi və Qüds mühasirəyə alındı. Patrik Safroni şəhərin açarlarını o sırada araşdırma və görüşmələr aparmaq üçün Suriyaya gələn və Cabiyədə olan Həzrəti Ömər şəxsən təslim etmək istədiyini bildirdi. Xəlifə özü Qüdsə gedərək xalqa əman (təhlükəsizlik) verdi və onlarla bir müqavilə imzaladı (hicri 17 / miladi 638). Daha sonra Fələstinin sahil şəhərləri başda olmaqla digər yaşayış məntəqələri fəth edildi.

Həzrəti Ömər sahillərə yaxınlığı səbəbindən gələcəkdə təhlükə yarada biləcək Kiprin fəthinə, dəniz səfərinin çətinliyini və riskini düşünərək icazə vermədi. Lakin Suriya və Fələstində məğlub olan bir qisim Bizanslı komandan və əsgərlərin Misirə qaçdığını və Misirin fəthinin strateji baxımdan zəruri olduğunu söyləyən Amr ibn Asın fikrini qəbul edərək Misirin fəthini əmr etdi. Misirin fəthi üç il daxilində tamamlandı (19-21 / 640-642).

Bu arada Həzrəti Ömər digər dəniz səfərlərinə və bunun üçün bir donanma qurulmasına icazə vermədi. Onun bu qərarında gəmilərin batması və uğursuzluqla nəticələnən iki ilkin cəhdin böyük təsiri var idi (Bəlazuri, Fütuh, s. 181, 476; Abdülhay el-Kettani, I, 547-549). Nəticədə İslam orduları onun zamanında Sasani İmperiyasına tabe olan İraq, İran və Azərbaycanı, Bizans İmperiyasına tabe olan Suriya, Əlcəzirə, Fələstin və Misiri İslam dövlətinin tərkibinə qatdılar.

İqtisadi, inzibati islahatlar və qeyri-müslümanların vəziyyəti

Həyata keçirilən fətlər nəticəsində əldə olunan qənimətlərdə böyük bir artım oldu. Həzrəti Ömər, müsəlmanlarla qeyri-müslümanlara aid yeni ortaya çıxan müxtəlif problemləri və ehtiyacları görərək bunların həlli yolunda köklü nizamlamalara başladı. Bu dəyişikliklərə, qazanılan qənimətlər və İslamın əlinə keçən bu çox böyük coğrafiyada yaşayan başqa dindən olan insanlar və onların sahib olduqları torpaqları sistemləşdirməklə başladı. Qənimət və torpaq məsələləri ilə yanaşı müsəlmanların Suriyada yerləşməsi mövzusunu müzakirə etmək üçün Səfər 16 (mart 637) tarixində bəzi sahəbələrlə birlikdə Cabiyə şəhərinə getdi. Suriyadakı bütün valilərin qatıldığı toplantıda gəlirlərin bölünməsində əsas götürüləcək prinsipləri ortaya qoydu və müsəlmanların qeyri-müslümanlarla münasibətlərində diqqət edəcəkləri məqamlara işarə etdi.

Bu sırada Qüdsü təslim alan Həzrəti Ömər bütün komandan-valilərlə məsləhətləşmələr apardı. Bizansdan gələcək hücumların qarşısının alınması üçün Cabiyədəki müvəqqəti ordugahın dağıdılaraq iki ayrı cəbhədə daimi müdafiə xətlərinin qurulmasını qərara aldı və mövcud şəhərlərdə məskunlaşmağı tələb etdi. Hicrətin 17-ci (638) və ya 18-ci (639) ilində Qüds yaxınlığındakı Amvasda ortaya çıxan və amansız taun epidemiyası (taunu Amvas) buradan Suriyanın müxtəlif yerlərinə yayıldı. Bu epidemiyada Suriya ordularının baş komandanı Əbu Ubeydə ibn Cərrah və onun ardından bu vəzifəni təhvil alan Muaz ibn Cəbəl kimi öndə gələn sahəbələr də daxil olmaqla 25.000-dən çox insan həyatını itirdi.

Hicrətin 20-ci (641) ilində Xeybər və ətrafındakı yəhudiləri Ərəbistan yarımadasından kənara çıxaran Həzrəti Ömər (İbn Səd, II, 114; Bəlazuri, Fütuh, s. 25, 28) daha sonra Xeybərə gedərək bu bölgədəkı torpaqların vəziyyətini şəxsən yoxladı. Sülh və ya müharibə yolu ilə alınmalarına və Peyğəmbərin etdiyi ilkin bölgüyə görə bu torpaqların qanuni sahiblərinə verilməsini təmin etdi. Torpaqlardan beytülmal hissəsi olaraq Peyğəmbərin xanımlarına düşən paylar barəsində onları sərbəst buraxdı; onların bir qismi torpağın özünü, bir qismi isə gəlirini nəqd almağa qərar verdi. Fədək torpaqlarının yarısı Peyğəmbərə aid olmaqla sülh yolu ilə ələ keçirilmişdi. Həzrəti Ömər bu torpaqların real qiymətini müəyyən etdirdi. Yarısının dəyərini Fədəklilərə nəqd ödədikdən sonra onları da digərləri ilə birlikdə Suriya tərəfə köçürdü. Eyni tarixdə Nəcran xristianlarını da Kufə tərəflərindəki Nəcraniyə bölgəsinə göndərdi. Onların bütün əmlakını dövlət adından satın alaraq zərərə uğramalarının qarşısını aldı. Həmçinin getdikləri yerdə özlərinə geniş münbit torpaqlar verilməsini, bu torpaqlardan bir müddət vergi alınmamasını, daha sonra Peyğəmbər ilə etdikləri ilkin müqaviləyə uyğun şəkildə cizyə verməyə davam etmələrini valilərindən rəsmi olaraq tələb etdi.

Şəhid edilməsi

Həzrəti Ömər, hicrətin 23-cü (644) ilinin həcc vəzifəsini yerinə yetirib Mədənəyə qayıtdığı günlərdə, Muqirə ibn Şubənin Bəsrə valisi ikən sahib olduğu köləsi Əbu Lüvlüə Firuz ən-Nihavəndi ağasının özündən çox pul tələb etdiyini söyləyərək bunun azaldılmasını xahiş etdi. Xəlifə onun dəmirçilik, dülgərlik və nəqqaşlıq sənətlərini bildiyini öyrənincə Muqirənin ondan aldığı məbləğin çox olmadığını bildirdi. Bunun üzərinə qəzəblənən Əbu Lüvlüə ertəsi gün sabah namazında xüsusi zəhərli xəncərlə Həzrəti Öməri ağır şəkildə yaraladı və müsəlmanların əlindən xilas ola bilməyəcəyini anlayınca özünü öldürdü.

Xəlifə ölüm yatağında ikən özünə yerinə birini vəliəhd buraxması təklif edildikdə, cənnətlə müjdələnmiş altı kişilik bir Şura heyətinin toplanaraq üç gün daxilində aralarından birini xəlifə seçmələrini əmr etdi; oğlu Abdullahı isə xəlifə seçilməmək şərtilə bu məsləhət heyətinə daxil etdi. Namazı müvəqqəti qıldırmaq üçün Süheyb ibn Sinanı, Şura üzvlərini toplamaq üçün Miqdad ibn Əsvədi, seçim başa çatana qədər heyətin narahat edilməməsini təmin etmək üçün isə Əbu Təlhə əl-Ənsarini vəzifələndirdi. Oğlu Abdullahı Həzrəti Aişənin hüzuruna göndərərək Peyğəmbərin hücrəsində, onun ayaq tərəfində dəfn olunmaq üçün rəsmi icazə istədi. Həzrəti Aişə özü üçün saxladığı bu yeri ona verməyi qəbul etdi. Həzrəti Ömər üç gün sonra vəfat etdi (26 Zilhiccə 23 / 3 noyabr 644). Cənazə namazını Süheyb ibn Sinan qıldırdı (İbn Səd, III, 367).

Şəxsi xüsusiyyətləri, elmi və ədəbi irsi

Həzrəti Ömər tarixi mənbələrdə uca boylu, gur səsli və heybətli bir şəxs olaraq təsvir edilir. Bir çox qadınla evlənən Həzrəti Ömər ilk evliliyini Zeynəb bint Məzun əl-Cüməhiyyə ilə etmişdir. Abdullah və Hafsa bu evlilikdən dünyaya gələn övladlarıdır. Cahiliyyə dövründə evləndiyi Müleykə bint Cərvəl və Qureybə bint Əbu Ümeyyəni, İslamı qəbul etmədikləri üçün müşrik qadınlarla evlənməyi qadağan edən ayə (əl-Mümtəhinə 60/10) rəhbər tutaraq boşadı. Başqa evliliklər də edən Həzrəti Ömər son evliliyini hicrətin 17-ci (638) ilində Həzrəti Əli və Fatimənin qızları Ümmü Gülsüm ilə etdi. Həzrəti Ömərin bu evlilikdə əsas məqsədinin Peyğəmbər ailəsi ilə qohumluq əlaqəsi qurmaq istəyi olduğu məlumdur.

Cənnətlə müjdələnənlərdən olan Həzrəti Ömər, eyni zamanda vəhy katiblərindən və Peyğəmbərin ən yaxın sahəbələrindəndir. Qızı Hafsanın Peyğəmbərlə evlənməsi (hicri 3 / miladi 625) onların bu dostluğunu daha da möhkəmləndirmişdi. Rəsuli-Əkrəm bir çox mühüm dövlət məsələsində onunla məsləhətləşərdi. Onun bəzi şəxsi fikirlərinin sonradan nazil olan Quran ayələri ilə tam təsdiq edildiyi görünür. "Müvafaqati-Ömər" (Ömərin üst-üstə düşən fikirləri) deyilən bu ayələr arasında şərabın qəti şəkildə haram edilməsi (əl-Bəqərə 2/219), Peyğəmbərin evinə gələn yad adamlarla xanımlarının pərdə arxasından danışmasının daha uyğun olacağı (əl-Əhzab 33/53), Kəbədəki Məqami-İbrahimin namazgah qəbul edilməsi (əl-Bəqərə 2/125) və münafiqlərin rəhbəri Abdullah ibn Übey ibn Səlulun cənazə namazının qılınmaması gərəkdiyi (ət-Tövbə 9/84) kimi xüsusiyyətlər nümunə olaraq göstərilə bilər (Tecrid Tercemesi, II, 346-353; XI, 46-50; İmadi, s. 19).

Həzrəti Əbu Bəkr ilə birlikdə "Şeyxeyn" (iki böyük rəhbər) deyə anılmış və bəzi fəqih sahəbələr onların ittifaq etdikləri qərarları digər sahəbələrin fikirlərindən üstün tutmuşlar. Həzrəti Əbu Bəkr Mədənədə məhkəmə işlərinin rəhbərliyinə onu gətirmişdi. Peyğəmbər onun haqqında: "Allah həqiqəti Ömərin dili və qəlbi üzərinə yaratdı" (Tirmizi, "Menakıb", 18); "Allahın əmrləri mövzusunda ümmətimin ən qüvvətlisi Ömərdir"; "Mütləq ki, şeytan səndən qorxar, ya Ömər!" demiş, "Ey Allahım! Ömərin qəlbindən həsəd və xəstəlikləri çıxart və onu imana təbdil et" şəklində dua etmişdir (Müsnəd, IV, 336; həmçinin bax: Müslim, "İman", 69). Həzrəti Ömər: "Sənə nəsihətçi olaraq ölüm kifayətdir, ey Ömər!" ifadəsini öz rəsmi möhürünə qazdırmış, özünü malı və canı ilə Peyğəmbərin yoluna həsr etmişdir.

Həzrəti Ömərin ən məşhur ləqəbi "Faruq"dur. "Haqq ilə batili bir-birindən ayıran" mənasını verən bu ləqəbi ona Peyğəmbərin, müsəlmanların və ya Əhli-kitabın verdiyinə dair fərqli rəvayətlər mövcuddur (İbn Səd, III, 270-271; Abdussalam ibn Muhsin Ali-İsa, I, 78-80). İslam tarixində "əmirül-möminin" (möminlərin rəhbəri) ifadəsi ilk dəfə məhz Həzrəti Ömər üçün istifadə edilmişdir.

Sünni üləması, onun Həzrəti Əbu Bəkrdən sonra müsəlmanların ən fəzilətlisi və xilafət məqamına ən uyğun sahəbə olduğunda yekdildir. Şiə üləması isə Həzrəti Əlinin xilafəti ilə bağlı ilahi əmr olduğunu, Həzrəti Ömərin Əbu Bəkr və Əbu Ubeydə ilə birlikdə bu əmrə qarşı çıxdığını və Peyğəmbərin cənazəsi hələ ortada ikən xilafəti Həzrəti Əlidən qəsb etdiyini irəli sürmüş, Həzrəti Əbu Bəkrın Öməri xəlifə təyin etməsini də tənqid etmişdir.

Sünni mənbələrində isə Həzrəti Əbu Bəkrın apardığı dövlət məsləhətləşmələrindən sonra Öməri yerinə buraxmağı qərara aldığı, Həzrəti Ömərin uğurlu idarəçiliyinin bu təyinatın nə dərəcədə doğru olduğunu sübut etdiyi bildirilir. Həzrəti Əli, Əbu Bəkrın Öməri xəlifə olaraq saxlamasına qarşı çıxmamış, ona ilk gün beyət edənlər arasında yer almış, onu dəstəkləmiş və onun ən böyük hüquq köməkçisi olmuşdur. Həzrəti Ömər də öz növbəsində: "Əli olmasaydı, Ömər həlak olardı" deyərək bu həqiqəti ifadə etmişdir.

Həzrəti Ömər olduqca sərt xarakterli idi. Onun bu xüsusiyyətini Peyğəmbər: "Ümmətimin daxilində ümmətimə ən mərhəmətlisi Əbu Bəkr, Allahın əmri mövzusunda ən şiddətlisi Ömərdir" sözü ilə dilə gətirmişdir (Abdulhay el-Kettani, II, 295). Həzrəti Ömər qadınların bəzi daxili məsələlərinə qarşı da çox sərt idi. Lakin Rəbbindən qorxması və axirətdə etdiklərindən hesab verəcəyinə dair olan qəti inamı şəxsi xüsusiyyətləri arasında məsuliyyət hissini ön plana çıxarmış, bu hiss onu sərt və kobud rəftarlardan uzaq tutmuşdur.

Həmçinin Həzrəti Əbu Bəkr dövründə Mədənədəki məhkəmə işlərinin rəhbərliyində bulunaraq böyük təcrübə qazanmış, ədalət sahəsində həyata keçirdiyi fəaliyyəti ilə bəşəriyyət tarixinə keçmişdir. Onun haqqında Həzrəti Aişənin: "Ömər xatırlananda ədalət xatırlanmış olar, ədalət xatırlananda Allah xatırlanmış olar, Allah xatırlananda isə rəhmət enər" dediyi nəql edilir. Xəlifəliyi dövründə beytülmaldan şəxsi ehtiyacı istisna olmaqla heç bir şey almamağa xüsusi diqqət yetirmiş, sıravi bir Qureyşli kimi yaşamış və Həzrəti Əlinin bu mövzuda olan tövsiyələrinə tam əməl etmişdir (Ebû Yûsuf, I, 125-126). Mənbələrdə onun zahidbənzər bir həyat sürdüyü uzun-uzadı nəql olunur.

Həzrəti Ömər insan haqlarına riayət edilməsi məsələsində çox həssas davranmışdır. Onun bu həssaslığı özündən sonra iş başına gələcək növbəti xəlifəyə qeyri-müslümanların (zimmilərin) hüquqlarına riayət edilməsi və onlara verilən dövlət öhdəliklərinə əməl olunmasına dair yazdığı vəsiyyətnaməsində açıq görünür. Müharibələrdə müsəlmanların zərərə uğramaması üçün zəruri tədbirlər görür, valilərə də bu istiqamətdə qəti əmrlər verirdi. Onun döyüşləri birbaşa Mədənədən təqib etdiyi və hər bir xırda detala fokuslandığı bilinir. Mədənədə minbərdə xütbə oxuyarkən İran cəbhəsində döyüşən komandanı Sariyəyə: "Ey Sariyə! Dağa çəkil, dağa!" deyə müraciət etdiyi və komandanının bu səsi eşidərək əmrə əməl edib ordusunu xilas etdiyi rəvayət olunur (Təbəri, I, 2700-2703). Peyğəmbər onun haqqında: "Sizdən əvvəlki cəmiyyətlərdə Allahın qəlbinə ilham verdiyi adamlar var idi. Əgər mənim ümmətimdə də belə adamlar varsa — ki şübhəsiz vardır — mütləq Ömər də onlardandır" demişdir (Buxari, "Fezailu ashabin-nebi", 6).

Həzrəti Ömər cəmiyyəti maraqlandıran bir mövzu ortaya çıxan kimi xalqı Mescidi-Nəbəviyə çağırır, iki rükət namaz qılındıktan sonra minbərə çıxıb mövzunu xalqa açardı (Taberî, I, 2574). Xalqın sual verməsinə və öz hüquqlarını tələb etməsinə tam şərait yaradır, özünün tənqid olunmasını xüsusi olaraq istəyirdi. Yaxşılığı əmr edib, pislikdən çəkindirmək (əmr bil-maruf nəhy anil-münkər) prinsipinə sadiq qalaraq xəlifəlik vəzifəsini yerinə yetirməkdə çox böyük həssaslıq göstərən Həzrəti Ömər, bütün əmr və qadağaları əvvəlcə öz şəxsində tətbiq edir, xalqa verdiyi əmrləri ailə üzvlərinə də söyləyərək bunlara mütləq riayət olunmasını rəsmi tələb edirdi.

Həzrəti Ömər namaz qıldırmaq, xütbə oxumaq, vergi və zəkatları toplamaq, məbədlərin inşası və təmiri ilə məşğul olmaq, Ramazan ayının başlanğıcını və sonunu elan etmək, həcc fərzinin yerinə yetirilməsi üçün tədbirlər görmək və həccin idarəçiliyini üstlənmək kimi vəzifələri də şəxsən icra edirdi. Əbdürrəhman ibn Övfü həcc əmiri təyin etdiyi xilafətinin ilk ili istisna olmaqla, həcc ibadətini bizzat özü idarə etmiş, son həccində Peyğəmbərin xanımlarını da bərabərində aparmış, xəlifəliyi dövründə həmçinin üç dəfə ümrə ziyarəti etmişdir (İbn Səd, III, 177, 279, 283-284).

Həzrəti Ömər, divan dəftərlərini yanına alaraq Mədənə ətrafındakı insanların dövlət paylarını (atiyyələrini) evlərinə gedib şəxsən özü paylayardı. Gündüzlər bazar-dükanı, gecələr isə Mədinə küçələrini dolaşıb asayişi yoxlayar, ehtiyac sahiblərini gördükdə özü beytülmaldan yeyəcək kisələrini kürəyində daşıyardı. Hər şənbə günü Mədənənin xaricindəki Aliyə bölgəsinə gedər, gücləri çatmayan ağır işlərdə işlədilən kölələrin yükünün yüngülləşdirilməsini təmin edərdi. Eyni şəkildə heyvanlara dözümlərindən artıq yük yüklənməsinə dərhal müdaxilə edərdi (Abdülhay el-Kettani, I, 428-429).

Valilərinə yazdığı məktub və əmrnamələrdən bir nüsxənin dövlət tərəfindən saxlanılmasını tələb etdiyindən "Divanül-inşa"nın (Dövlət Yazışma İdarəsinin) qurucusu qəbul edilmişdir. Hicrətin 18-ci (639) ilindəki böyük quraqlıq və qıtlıqda ehtiyac sahibləri Zeyd ibn Sabit tərəfindən tək-tək müyyən edilmiş və beytülmalda olan bütün taxıl və ərzaqlar xalqa paylanmışdır. Özü də hər gün iyirmi dəvə kəsdirərək ehtiyacı olanlara paylatmış, qıtlıq ilində çarəsizlikdən oğurluq etmək məcburiyyətində qalanlara qarşı şəriət cəzasını tətbiq etməmişdir.

Qurani-Kərimin vahid kitab halına gətirilməsi mövzusunda Həzrəti Əbu Bəkri razı salan Həzrəti Ömər, bütün İslam vilayətlərindəki valilərə məscid və məktəblərdə təhsil və tədrisə mütləq Quranla başlanılmasını əmr etmiş, bu məqsədlə müxtəlif mərkəzlərə Mədinədən xüsusi sahəbə müəllimlər göndərmiş və onlara dövlətdən maaş bağlamışdır. Quranın inanc əsaslarına aid ayələrinin düzgün başlanılması üçün səy göstərmiş, mürəkkəb (mütəşabih) ayələrlə maraqlanıb fitnə yaradanları bundan mən etmiş, qəza və qədər mövzusundakı yanlış şərhlərin qarşısını almışdır. İbrahim ibn Həsən, Həzrəti Ömərin Qurani-Kərimin təfsiri barədə olan fikirlərini Tabəri, İbn Kəsir və Süyutinin təfsirlərində yer alan rəvayətlərdən hərəkətlə bir araya gətirərək "et-Tefsirül-me'sur" adı ilə nəşr etmişdir (Qahirə 1983).

Həzrəti Ömər hadisələrin və hadisələrin nəqlində, yəni hədislərin rəvayətində çox ciddi davranar, Peyğəmbərdən şəxsən eşitmədiyi bir hədisi rəvayət edən sahəbələrdən bunun Allah Rəsulu tərəfindən söylənildiyinə dair mütləq şahid gətirmələrini tələb edərdi. Bununla belə onun Səd ibn Əbu Vəqqas kimi seçkin sahəbələrdən birbaşa hədis aldığı da məlumdur. Hədisləri də bir araya gətirib rəsmi kitab halına salmağı düşünən Həzrəti Ömərin bu mövzu ətrafında çox düşündüyü və sahəbələrlə məsləhətləşdikdən sonra: "Sizə bir sünən (hədis) kitabı yazmaqdan bəhs etmişdim. Lakin sonradan düşündüm ki, sizdən əvvəlki Əhli-kitab Allahın kitabından başqa kitablar yazmış və o kitabların üzərinə düşərək Allahın kitabını tərk etmişdilər. And içirəm ki, Allahın kitabını heç bir şeylə kölgələmərəm" deyərək bundan imtina etdiyi rəvayət olunur.

Digər tərəfdən onun İraq bölgəsində vəvifələndirdiyi Qaraza ibn Kəbə, getdiyi yerdə az hədis rəvayət etməsini və insanları Quran oxumaqdan yayındırmamasını söylədiyi və çox hədis rəvayət edən bir neçə sahəbənin Mədənə xaricinə çıxmasını məhdudlaşdırdığı qeyd olunur (İbn Səd, III, 287). Bu rəvayətlərin mürsəl (sənədində qopuqluq olan) olduğunu müəyyən edən Məhəmməd Mustafa əl-Əzami, Quran nüsxələrinin hələ çoxaldılmadığı bir dövrdə Həzrəti Ömərin hədislərin yazılmasına prioritet tanımasının mümkün görünmədiyini söyləyir.

Həzrəti Ömərin, öz şəxsi ictihadlarının bəzi tək tərəfli rəvayətlərə (xəbəri-vahidə) zidd olduğunu gördükdə dərhal öz qərarından vaz keçib Peyğəmbərin fikrini əks etdirən rəvayəti qəbul etdiyi bilinməkdədir. Həmçinin bəzi adamların rəvayətdə səhlənkarlıq göstərməsi səbəbindən, hadisəni yanlış anlama ehtimalı olan şəxslərdən hədis alınmasına qarşı çıxmışdır. "Kütübi-Sittə"də (altı əsas hədis kitabında) onun rəvayət etdiyi 539 hədis yer almaqdadır; bunların çoxu fiqhə (hüquqa) dairdir. Buxari və Müslimin əsərlərində ümumilikdə səksən bir rəvayəti mövcuddur. Buxari və Müslim bunların iyirmi altısında həmfikir olmuş, Buxari otuz dörd, Müslim isə iyirmi bir hədisi ayrıca əsərlərinə daxil etmişdir. Digər hədis kitablarında da rəvayətlərinə geniş yer verilmişdir.

Həzrəti Ömər fəthləri birbaşa idarə edib yönləndirməsi, ortaya çıxan hüquqi problemlərin həlli, əsirlər və qeyri-müslümanlar haqqındakı tarixi qərarları, yeni şəhərlərin salınması və fateh əsgərlərin geniş coğrafiyaya yerləşdirilməsi, İslamın təbliği və öyrədilməsi kimi bir çox sahədə ilk tətbiqləri (əvail) həyata keçirmişdir. Onun dövlət idarəçiliyindəki qətiyyətini göstərən bu ilkin tətbiqlər mənbələrdə geniş yer almış və xüsusi kitablara mövzu olmuşdur (məsələn bax: Qalib ibn Abdülkafi el-Qureşi, "Evveliyyâtü'l-Fârûkı's-siyâsiyye"; "Evveliyyâtü'l-Fârûk fi'l-idâre ve'l-kadâ'").

Beytülmal gəlirlərindən olan zəkatı Tövbə surəsinin 60-cı, xumusu (qənimətin beşdə birini) isə Ənfal surəsinin 41-ci ayəsinə uyğun olaraq müsəlmanlara paylamış, İslam dövlətinin hakimiyyəti altına girən qeyri-müslümanların sülh zamanında ödədikləri və "fey" adı altında toplanan vergilər (cizye, haraç və öşür) sayəsində artan xəzinə gəlirlərini müsəlmanlara paylamaq üçün sistemli bir idarəçiliyə getməyi qərara almışdır. Fey gəlirlərindən cizyənin alınmasını əmr edən ayədə (ət-Tövbə 9/29) bu verginin xərclənmə yeri dəqiq göstərilməmişdir. Həzrəti Ömər, xilafətinin ilk illərində Peyğəmbərin və Həzrəti Əbu Bəkrın etdiyi kimi cizyəni birbaşa Mədənədəki müsəlmanlara paylamışdır (ƏEbû Yûsuf, I, 307-310; Əbû Ubeyd Qasım b. Sellam, s. 353-355).

Hərac və ticarət malları vergilərini isə şəxsən özü qoymuş, qənimət torpaqlarının bölünməməsinə və bu torpaqlardan alınan haraç vergisinin dövlət mülkiyyəti (vaqf) olaraq qalmasına qərar verərkən, bunlardan əldə ediləcək fey gəlirlərinin Həşr surəsinin 7-10-cu ayələri rəhbər tutularaq bütün müsəlmanlara paylanması üçün divan təşkilatını qurmuşdur. Mədinədən başlayaraq Kufə, Bəsrə, Suriya və Misirdə yaşayan bütün müsəlmanlar, ərəblərin nəsil şəcərəsini çox yaxşı bilən üç kişilik xüsusi bir komissiya tərəfindən Peyğəmbərin mənsub olduğu Qureyş qəbiləsinə məxsus Bəni Haşim qolundan hərəkətlə divan dəftərlərinə qeyd edilmiş, xəzinə gəlirlərinin və xərclərinin nizamlanması təmin olunmuşdur.