İtalyan tacirlər xüsusilə Abbasilər dövründə Misirdən Avropaya çoxsaylı memarlıq modelləri daşıyıblar. Məsələn, Monte Kassino Manastırının pəncərələrində istifadə olunan üslublar belə, İslam memarlığından təsirlənərək qərbə köçürülmüşdür.

Orta əsrlər Şərq elmi və ədəbi mühitinin formalaşmasında Azərbaycan mənşəli alimlərin müstəsna xidmətləri olmuşdur. Yaşadığı dövrün tanınmış ədiblərindən və görkəmli dilçilərindən biri də tam adı İzzəddin Əbu Muhəmməd Əbdülvəhhab ibn İbrahim ibn Muhəmməd əl-Xəraci Zəncani olan böyük elmi xadimdir. Zəncanda dünyaya göz açan alim, sonradan elmi mühitin daha qaynar olduğu Təbriz şəhərinə köçərək orada məskunlaşmışdır.

Şafii məzhəbinə mənsub fəqih idi. Əbül-Qasım Bərdəi adı ilə tanınan alim məşhur mühəddis Əbül-Həsən Əli Darəqutninin (öl. 995) yaxın dostu idi. Əbül-Qasım Bərdəi həmçinin istedadlı şair idi. O, imam Şafiini (öl. 819) mədh edən qəsidələr yazmışdı.

Xüsusilə qadınların namazda səsini ucaldıb-ucaltmaması məsələsi uzun illərdir fiqh alimləri tərəfindən müzakirə olunmuş və məzhəblərə görə fərqli hökmlər verilmişdir.

Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün şəxsiyyəti, siyasi fəaliyyəti və həyata keçirdiyi inqilablarla yanaşı, onun din, İslam sivilizasiyası və ilahiyyat məsələlərinə baxışı da tarix boyu ən çox müzakirə edilən mövzulardan biri olmuşdur. Cümhuriyyətin ilk illərində mütləq hakimiyyəti tam ələ keçirənə qədər din xadimləri ilə yaxın əlaqədə olan və parlamenti dualarla açan dövlət rəhbərinin sonrakı dövrlərdə səsləndirdiyi bəyanatlar tamamilə fərqli bir mənzərəni ortaya qoyur. Onun şəxsən qələmə aldığı əlyazmalarında, rəsmi çıxışlarında və o dövrdə dövlət tərəfindən nəşr edilən dərsliklərdə yer alan fikirlər dünyəvilik (laiklik) siyasətinin sadəcə bir idarəçilik forması olmadığını, daha dərin bir fəlsəfi kökə söykəndiyini nümayiş etdirir.

IX əsrdə yaşamış Əbu Hənifə Muhəmməd ibn Əbdürrəhman əl-Bərdəi, İslam elminin inkişaf etdiyi dövrdə Azərbaycanın Bərdə şəhərindən çıxaraq İslam dünyasının mərkəzi hesab olunan Məkkəyə yollanmış görkəmli hədis ravilərindən biridir. Onun həyatı və fəaliyyəti Azərbaycanın orta əsrlər elm tarixində tutduğu mühüm yeri bir daha sübut edir.

İslamın nuru Mədinədə yayılmağa başladıqca, Peyğəmbərimiz (s.ə.s) nazil olan ayələri insanlara çatdırır və xüsusilə "Əhli-Kitabı" (yəhudi və xristianları) bu uca dinə dəvət edirdi. Qurani-Kərimdə Allaha səmimiyyətlə bağlanan və Onun ayələrini dünya mənfəətinə satmayan kitab əhli müjdələnirdi. Bu müjdəyə nail olanların başında isə yəhudi alimi Abdullah bin Səlam gəlirdi.

İnsan İslam irsi haqqında düşünəndə və əsrlər boyu müxtəlif elm və bilik sahələrində yazılmış o geniş miqyaslı əsərləri görəndə, ağlına tez-tez bu sual gəlir. Bu, öz zənginliyi və müxtəlifliyi ilə heyrətamiz bir mənzərədir: təfsir və hədisdə, fiqh və onun üsullarında, dil və ədəbiyyatda, tarix, təbabət və astronomiyada sayısız-hesabsız kitablar, həmçinin Bağdad və Dəməşqdən, Bakıdan,Bərdədən, Kordova və Qayravandan, Nişapur və Səmərqənddən hər tərəfdən axan adlar... Sanki bu sivilizasiya öz yaddaşını tamamilə mətnlərə əmanət etmişdir.

Məktub senatda oxunduqda salonu dərin bir sükut bürüdü. Senat üzvləri qorxu və təəccüblə bir-birilərinə baxdılar.

Dünyada mövcud olan ağrı, iztirab və ədalətsizliklər tarix boyu insan zehnini məşğul edən ən çətin suallardan biri olmuşdur."Şər problemi" olaraq adlandırılan bu mövzu, xüsusilə modern dövrdə inanc sistemlərinə qarşı əsas tənqid arqumentlərindən biri kimi istifadə edilir. Lakin bu məsələyə İslam fəlsəfəsi və məntiq çərçivəsindən baxdıqda, problemin əslində Allahın varlığına deyil, Onun sifətlərinin necə başa düşülməsinə yönəldiyi aydın olur.

"Qədim palçıq məscidləri İslam dünyasının zəngin memarlıq irsinin mühüm nümunələridir və əsrlər boyu həm dini, həm də mədəni əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır."

Müsəlman cəmiyyəti böyüdükcə bilik əldə etmə yolları da genişləndi. Elmi inkişaf və tərəqqi ən yüksək zirvəsinə Abbasilər dövlətində, xüsusilə də Harun ər-Rəşid ilə oğlu və xələfi Məmunun dövründə çatdı. Bu iki xəlifə İslam mədəniyyətinin inkişafına çox böyük töhfə vermişdir. Bu dövrdə müsəlmanlar Quran haqqında və digər dini mövzularda əsərlər yazmağa başladılar. İbn İshaqın yazdığı Həzrət Məhəmmədin bioqrafiyası (daha sonra İbn Hişam tərəfindən yenidən yazılmışdır) İslam dünyasında ən qədim tarix əsəri sayılır. Ondan sonra İbn Əbdülhəkəmin Misirin və qərbdəki bölgələrin fəthindən bəhs edən "Fütuh" əsəri gəlir.