BAKI,VOA Azərbaycan İslam ensiklopediyası

"Hansının sizə fayda baxımından daha yaxın olduğunu bilmirsiniz" (Nisa, 11). Bu Quran qaydası insan münasibətlərini anlamağın təməlidir.

Mənafe hesablarının və fayda gözləntilərinin bir-birinə qarışdığı sosial münasibətlər burulğanında insan təbiəti gərəyi öz zənlərinə sığınmağa meyllidir. O, kimin daha çox fayda verəcəyini və kimin izinin daha qalıcı olacağını əvvəlcədən təxmin edərək etibarını qazanır, duyğularını yönəldir və prioritetlərini sıralayır.

Lakin acı təcrübələr və gözlənilməz sürprizlərlə dolu insan həyatı çox vaxt bu xəyali yəqinliyə ağır zərbə vurur. Müəyyən bir tərəfə yönələn səylərinn boşa çıxdığını, faydanın isə ağla gəlməyən bir yerdən gəldiyini ortaya qoyur.

Cahiliyyədən İslama: Təxminlərdən sabit qaydalara

İslamdan əvvəl insanlar mallarını şəxsi gözləntilərə, gücə və ya umulan mənfəətin miqdarına görə bölürdülər. Bu isə aşkar ədalətsizliyə səbəb olurdu; böyük fayda verməyəcəyi düşünülən bəzi qohumlar mirasdan məhrum edilir, digərləri isə yanlış bəşəri təxminlər əsasında üstün tutulurdu.

Quran qanunvericiliyi bu ədalətsiz təxminlərin qarşısını kəsmək üçün gəldi və mirası atalıq, oğulluq, qohumluq və zövcəlik kimi dəyişməz, sabit bağlara bağladı.

Quran bu tələsik əminliyi dərindən sarsıdan bir həqiqətlə münasibətlərə baxışı düzəldir: "Atalarınızdan və oğullarınızdan hansının sizə fayda baxımından daha yaxın olduğunu bilmirsiniz" (Nisa, 11). Bu meyar miras hökmləri kontekstində nazil olsa da, özündə insanın həyatındakı fayda mənbələrini qiymətləndirməsinə dair geniş bir hikmət daşıyır.

Məşhur mütəfəkkir Seyid Qütb insanın bu mövzudakı tərəddüdünü belə təsvir edir: Bəziləri atalıq duyğusunun təsiri ilə övladları valideynlərdən üstün tutur, çünki övladlara qarşı fitri zəiflik daha böyükdür. Bəziləri isə əxlaqi hisslərlə bu zəifliyə qalib gələrək valideynlərə meyl edir. Digərləri isə fitri zəifliklə mənəvi borc arasında var-gəl edir, çaşqınlıq yaşayır.

Allah bütün qəlblərə təslimiyyət və riza rahatlığını bəxş etmək üçün elmin yalnız Ona məxsus olduğunu, insanın isə hansı qohumun daha xeyirli olduğunu bilmədiyini xatırladır.

İbn Aşur isə cahiliyyə dövrünün qeyri-sabit meyarlarını tənqid edərək bildirir ki, insanın valideyninə və ya övladına ehtiyac duyub-duymayacağı, yaxud bu faydanın nə vaxt baş verəcəyi əvvəlcədən bəlli olmayan bir haldır. İslam isə mirası dəyişməyən bağlara — valideynlik və övladlığa əsaslandıraraq, insanların haqlarını onların mütləq olan statusuna görə müəyyən etdi.

Münasibətlərdə Quran metodu: Haqlar gözləntilərdən üstündür

Bu Quran ayəsi münasibətləri tənzimləmək üçün dəqiq bir metod təqdim edir: Haqlar gözləntilər üzərində deyil, bağlar və vəzifələr üzərində qurulur. İnsan qarşı tərəfdən zahiri bir fayda görüb-görməməsindən asılı olmayaraq qohumluq, rəhm və yaxşılıq haqlarını ödəməyə borcludur. Çünki ədalət meyarı umulan mənfəətə deyil, sabit haqqa söykənir.

Ayənin tərbiyəvi tərəfi də olduqca mühümdür; o, insanı öz elminin məhdudluğu qarşısında təvazökar olmağa öyrədir. Bir çox insan "kim mənə daha çox fayda verər?", "kim mənim diqqətimə layiqdir?" kimi dar hesablarla hərəkət edir. Lakin bu baxış qüsurludur, çünki əsl fayda sonradan və ya maddi maraqlardan uzaq, mənəvi formalarda üzə çıxa bilər.

Ailə və dostluq dairəsində yanlış təxminlər

Həyat göstərir ki, insan bəzən duyğuların və ya anlıq təxminlərin təsiri ilə bəzi münasibətləri digərlərindən üstün tutur. Məsələn, bir kişi həyat yoldaşını ailəsindən üstün tutur, yaxud bir qadın ərini qohumlarından qabağa çəkir, bunun daha çox hüzur və fayda gətirəcəyini düşünür. Lakin zaman keçdikcə bu hesabların dəqiq olmadığı, etinasızlıq göstərilən qohumların əslində daha çox ləyaqətli və faydalı olduğu üzə çıxa bilər.

Eyni vəziyyət dostluq münasibətlərində də yaşanır. İnsan "ömürlük dostuna" ailəsindən daha çox güvənir, yaxud tam əksinə hərəkət edir. Lakin sınaqlar göstərir ki, bu seçim çox vaxt bəşəri elmin qısırlığından qaynaqlanan bir xətadır.

Allah biləndir, hikmət sahibidir

İnsan elminin məhdudluğu onu gələcəyi proqnozlaşdırmaqda tez-tez yanılmağa sövq edir. Buna görə də ayə belə bitir: "Şübhəsiz ki, Allah biləndir, hikmət sahibidir". Bu sonluq insanın qəlbinə hüzur və Allahın hikmətinə etibar toxumu səpir.

Təcrübələr sübut edir ki, qədər bizim üçün duyğularımızın deyil, həqiqi ehtiyaclarımızın xeyrini seçir. İnsan üçün ən böyük xeyir, öz qüsurlu zənlərinin arxasınca qaçmaqda deyil, Allahın onun üçün müəyyən etdiyi haqlar və vəzifələr çərçivəsində yaşamaqdadır.