VOA analitika: Geosiyasi təhlillər

Avropa İttifaqına üzv ölkələrin nümayəndələri genişmiqyaslı mümkün hibrid hücuma hazırlıq çərçivəsində ortaq müdafiə mexanizminin aktivləşdirilməsini sınaqdan keçiriblər. Bu addım ABŞ-ın təhlükəsizlik çətirindən müəyyən uzaqlaşma fonunda və hərbi-texnoloji boşluqların artması ilə bağlı narahatlıqların gücləndiyi bir dövrə təsadüf edir.

Tədamun məhəlləsinin cəlladı Əmcad Yusif ədalətin pəncəsindədir. İnqilabın başlanğıcında Dəra şəhərinin Siyasi Təhlükəsizlik şöbəsinin rəisi və Bəşər Əsədin xalası oğlu Atif Nəcib barmaqlıqlar arasındadır və mühakimə olunur. 2023-cü ildə Qutada baş vermiş kimyəvi qətliama görə məsuliyyət daşıyanlardan biri olan briqada generalı Adnan Hilvə həbs edilib. Suriyada keçid dövrü ədaləti prosesi artıq başlayıb.

ABŞ Müdafiə Nazirliyinin strateji məsləhətçisi Elbridge Kolbi, xüsusilə Asiya bölgəsindəki geosiyasi dəyişikliklərə qarşı ABŞ-ın mövqeyini müəyyənləşdirməkdə önəmli bir rol oynayır. Kolbi, Çin və ABŞ arasında artan gərginliyin, qlobal güc balansını dəyişdirdiyini vurğulayır. Onun fikrincə, Çin iqtisadi və hərbi baxımdan artan təsirini yalnız Asiya ilə məhdudlaşdırmayacaq, dünyanın digər bölgələrində də hegemonluq qurmağa çalışacaq.

Son illər ərzində Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının qlobal iqtisadiyyatdakı mövqeyi təkcə həcminə görə deyil, həm də gəlir mənbələrinin müxtəlifliyi, artım templəri və iqtisadi təsir dairəsinin genişlənməsi baxımından daha sabit görünür. Krallıq özünün enerji bazarlarındakı çəkisindən və istehsal bazasını uzunmüddətli perspektivdə yenidən formalaşdırmağa yönəlmiş islahat yolundan səmərəli şəkildə yararlanıb. Qeyri-neft sektorunda qeydə alınan irəliləyişlər, investisiya axınlarının artması, hüquqi və tənzimləyici bazanın inkişafı Səudiyyə iqtisadiyyatının beynəlxalq dəyişikliklərə daha böyük çevikliklə reaksiya vermək qabiliyyətini gücləndirən amillərdir.

Son vaxtlar Vaşinqtonda Tehran rejiminin kəskin parçalanma yaşadığına dair fərziyyələr dolaşır. Hesab olunur ki, bu parçalanma rejimin Tramp administrasiyası ilə ciddi diplomatik qərarlar qəbul etməsinə mane olacaq qədər dərindir. Lakin ABŞ-la razılaşma istəyən bir qanadın və qarşıdurma tərəfdarı olan digər qanadın mövcudluğu barədə bu yanaşma reallığı həddindən artıq bəsitləşdirir.

"Bil ki, əksər firqələrin İslam dinindən çıxma səbəbi budur: Farslar geniş mülkə, bütün millətlər üzərində üstünlüyə və öz nəzərlərində böyük bir əzəmətə sahib idilər. Belə ki, onlar özlərini 'azadlar və ağalar' adlandırır, digər insanları isə özlərinə qul hesab edirdilər. Dövlətləri ərəblər tərəfindən devrildikdə və hakimiyyətləri əllərindən çıxdıqda - hansı ki, ərəblər farsların nəzərində millətlərin ən əhəmiyyətsizi idi - bu hadisə onlara çox ağır gəldi və müsibətləri qat-qat artdı. Müxtəlif vaxtlarda müharibə yolu ilə İslama hiylə qurmağa çalışdılar, lakin hər dəfə Allahu-Təala haqqı qalıb etdi. Sinbad, Aşnas ,əl-Muqəffə və başqaları bu işin başında duranlardan idi... Sonra gördülər ki, hiylə yolu ilə İslama zərbə vurmaq daha effektivdir. Beləliklə, onlardan bir qrupu zahirən İslamı qəbul etdi və Rəsulullahın (s.a.s) Əhli-beytinə məhəbbət nümayiş etdirərək, Əli bin Əbu Talibə edilən zülmü qabardaraq şiə tərəfdarlarını özlərinə çəkdilər. Daha sonra onları müxtəlif yollara sövq edərək doğru yoldan çıxardılar."

Körfəz ölkələrinin İraqdan gələn PUA və raketlərlə hədəf alınması prosesi mütəmadi olaraq təkrarlanır; bunun son nümunəsi Küveyt dövlətinə edilən hücumdur. Hər hücumdan sonra İraq suverenliyin açıq şəkildə pozulması demək olan bu PUA hücumlarını həyata keçirənləri təqib edəcəyinə dair vədlər verməyə tələsir. Bu isə İraqın bir dövlət kimi öz əraziləri üzərində suverenliyini bərqərar etməkdə acizliyini göstərir.

İordaniya elan edib ki, Silahlı Qüvvələri bu gün, bazar günü sübh tezdən "İordaniya Çəkindirmə Əməliyyatı" çərçivəsində krallığın şimal sərhəd xəttində silah və narkotik tacirlərinə məxsus bir sıra nöqtələrə hava zərbələri endirib. Suriya mənbələri isə zərbələrin ölkənin cənubundakı Süveyda bölgəsini hədəf aldığını bildirib.

Türkiyə İslam dünyasının ən nüfuzlu reytinqlərindən biri hesab olunan "Global Muslim Travel Index" (Qlobal Müsəlman Səyahət İndeksi) hesabatında öz mövqeyini daha da möhkəmləndirərək zirvəyə yüksəlib. VOA xəbər verir ki, Türkiyə müsəlman istehlakçılar üçün ən cəlbedici və əlçatan ölkələr siyahısında ilk sırada qərarlaşıb.

Beynəlxaq KİV tərəfindən əldə edilən son rəqəmlər və peyk görüntüləri göstərir ki, ABŞ-ın İrana qarşı tətbiq etdiyi sərt dəniz blokadasına baxmayaraq, xeyli sayda neft tankeri hələ də beynəlxalq sularda hərəkət edərək İran neftini dünya bazarlarına daşımağa davam edir. Bu vəziyyət Tramp administrasiyasının "maksimum təzyiq" strategiyasının praktiki tətbiqində ciddi boşluqların olduğunu göstərir.

ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin faiz dərəcəsini 3,5%–3,75% aralığında sabit saxlaması göstərir ki, dünyanın ən böyük mərkəzi bankı inflyasiya ilə mübarizənin hələ başa çatmadığını düşünür. Bu, xüsusilə enerji qiymətlərinin artması və geosiyasi qeyri-müəyyənliyin güclənməsi fonunda baş verir. Bankın açıqlamasında qeyd olunub ki, ABŞ iqtisadi fəaliyyəti sabit templə genişlənməkdə davam edir, lakin inflyasiya hələ də yüksək səviyyədə qalır və bunun səbəblərindən biri də qlobal enerji qiymətlərinin artmasıdır.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) tərəfindən 1 may 2026-cı il tarixindən etibarən həm OPEC, həm də OPEC+ alyansından rəsmən çıxmaq qərarı, qlobal enerji bazarlarında ciddi qeyri-müəyyənlik dalğası yaradıb. Bu addım təkcə bir ölkənin təşkilatdan ayrılması deyil, həm də onilliklər ərzində formalaşmış "kollektiv intizam" imicinə endirilən ən böyük zərbələrdən biri hesab olunur. Xüsusilə Yaxın Şərqdə davam edən gərginliklər və Hörmüz boğazındakı risklər fonunda, Əbu-Dabinin bu qərarı neft bazarlarının idarəolunma mexanizmini kökündən dəyişə bilər.