BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Uzun illər ərzində hərbi planlaşdırıcılar strateji hədəflər siyahısında əsasən neft yataqlarına, elektrik stansiyalarına, limanlara, körpülərə və rabitə şəbəkələrinə üstünlük veriblər. Bu obyektlər iqtisadiyyatın əsas hərəkətverici qüvvəsi olmaqla yanaşı, hərbi əməliyyatların davamlılığını təmin edən mühüm dayaqlar hesab olunurdu. Onların fəaliyyətdən çıxarılması düşmənin silahlı qüvvələri ilə birbaşa qarşıdurmaya girmədən belə onun imkanlarını ciddi şəkildə zəiflədə bilirdi.

Lakin bu gün strateji əhəmiyyət daşıyan yeni bir infrastruktur növü diqqət mərkəzinə çevrilməkdədir. Son dövrlərdə Yaxın Şərqdə yerləşən iri məlumat mərkəzləri və onlarla əlaqəli rəqəmsal infrastrukturun hədəfə alınması barədə yayılan məlumatlar göstərir ki, rəqəmsal iqtisadiyyatın əsas dayaqları artıq müasir münaqişələrin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Bu vəziyyət mühüm bir sual doğurur: süni zəka dövründə məlumat mərkəzləri keçmiş dövrlərin neft emalı müəssisələri qədər strateji əhəmiyyət daşıyırmı? Mövcud tendensiyalar göstərir ki, bu sualın cavabı getdikcə daha çox “bəli” olur.

Ticarət obyektindən strateji aktivə doğru

Uzun müddət məlumat mərkəzləri yalnız məlumatların saxlanıldığı, internet xidmətlərinin təmin edildiyi və müxtəlif rəqəmsal sistemlərin işlədiyi kommersiya obyektləri kimi qəbul edilirdi. Onların milli təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyəti nadir hallarda müzakirə olunurdu.

Süni zəkanın sürətli inkişafı bu yanaşmanı kökündən dəyişib. Müasir iqtisadiyyatların fəaliyyəti artıq böyük ölçüdə hesablama gücündən asılıdır. Bank əməliyyatları, nəqliyyat və logistika sistemləri, səhiyyə xidmətləri, dövlət idarəçiliyi və digər vacib sahələr məlumat mərkəzləri üzərində qurulmuş rəqəmsal platformalar vasitəsilə idarə olunur.

Eyni zamanda hərbi qurumlar da kəşfiyyat məlumatlarının emalı, əməliyyat rabitəsi, logistikanın idarə olunması və qərarların qəbulunda bu imkanlardan geniş istifadə edirlər. Beləliklə, məlumat mərkəzləri artıq sadəcə iqtisadi fəaliyyəti dəstəkləyən obyektlər deyil, dövlət gücünün əsas dayaqlarından birinə çevrilib.

Tarix təkrar olunur

Tarix göstərir ki, bir ölkənin gücü üçün vacib olan hər bir infrastruktur zamanla strateji hədəfə çevrilir. İkinci Dünya müharibəsi dövründə neft emalı müəssisələri əsas hədəflər sırasında idi, çünki yanacaq olmadan müasir orduların fəaliyyəti mümkünsüz idi.

Sonrakı dövrlərdə elektrik enerjisi sistemləri və rabitə şəbəkələri də eyni əhəmiyyət qazandı. Bu gün isə həmin mövqeyə məlumat mərkəzləri yüksəlməkdədir.

Müasir məlumat mərkəzi sadəcə kompüterlərin yerləşdiyi bina deyil. Burada maliyyə əməliyyatları, dövlət xidmətləri, rabitə sistemləri və süni zəka proqramları idarə olunur. Bu səbəbdən belə obyektlərin fəaliyyətinin pozulması təkcə rəqəmsal sahədə deyil, bütövlükdə dövlət idarəçiliyində ciddi problemlər yarada bilər.

Texnoloji baxımdan inkişaf etmiş dövlətlər arasında baş verə biləcək gələcək münaqişələrdə böyük məlumat mərkəzlərinin sıradan çıxarılması bank sistemlərini iflic edə, logistika şəbəkələrini poza, hərbi rabitəni zəiflədə və kəşfiyyat imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Müharibə artıq təkcə ordulara qarşı aparılmır

Son illərdə baş vermiş münaqişələr rəqəmsal infrastrukturun əhəmiyyətini açıq şəkildə nümayiş etdirib. Müxtəlif bölgələrdə enerji sistemləri, rabitə şəbəkələri və internet infrastrukturu dəfələrlə hücumların hədəfi olub.

Bu hadisələr müasir hərbi düşüncədə mühüm dəyişiklik olduğunu göstərir. Artıq müharibələr yalnız silahlı qüvvələri deyil, cəmiyyətin fəaliyyətini təmin edən həyati sistemləri də hədəf alır. Məlumat mərkəzləri isə bu sistemlərin mərkəzində yerləşir.

Yeni zəif halqa

Məlumat mərkəzlərinin diqqət çəkən hədəfə çevrilməsinin digər səbəbi hesablama gücünün məhdud sayda məkanlarda cəmləşməsidir. İnternet qlobal şəbəkə olsa da, dünyanın böyük hissəsinin rəqəmsal fəaliyyəti az sayda şirkətin idarə etdiyi iri məlumat mərkəzlərinə söykənir.

Bu mərkəzləşmə bir tərəfdən yüksək səmərəlilik yaratsa da, digər tərəfdən ciddi strateji risklər formalaşdırır. Belə ki, bir neçə mühüm obyektə yönələn hücum böyük coğrafiyada xidmətlərin dayanmasına səbəb ola bilər.

Süni zəka yarışı və hesablama gücü

Bu gün dövlətlər arasında rəqabət yalnız texnologiyalar və elektron hissələr üzərində deyil, həm də hesablama imkanları üzərində gedir.

Süni zəka sistemlərinin hazırlanması və işlədilməsi üçün çox böyük hesablama gücü, geniş yaddaş tutumu və böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb olunur. Buna görə də məlumat mərkəzləri artıq milli texnoloji gücün ayrılmaz hissəsi hesab edilir.

Bu səbəbdən bir çox ölkələr “rəqəmsal suverenlik”, “müstəqil süni zəka” və “texnoloji dayanıqlılıq” kimi anlayışlara daha çox diqqət yetirirlər. Məqsəd xarici dövlətlərin nəzarət etdiyi rəqəmsal infrastrukturlardan asılılığı azaltmaqdır.

Neftdən sonrakı dövr

Keçmişdə enerji obyektlərinə edilən hücumlar enerji təhlükəsizliyinin əhəmiyyətini ortaya qoyurdu. Bu gün isə məlumat mərkəzlərinə yönələn təhdidlər hesablama gücünün hərbi və iqtisadi əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

Süni zəkanın hərbi planlaşdırma, kəşfiyyat, avtonom sistemlər və komandanlıq strukturlarında tətbiqi genişləndikcə onu dəstəkləyən infrastrukturun da strateji dəyəri artır.

Bu səbəbdən hökumətlər kibertəhlükəsizlik sistemlərinə, ehtiyat məlumat mərkəzlərinə, paylanmış hesablama şəbəkələrinə və mühüm infrastrukturun qorunmasına milyardlarla vəsait yatırırlar.

Coğrafiyanın yenidən önə çıxması

Bir çox insan rəqəmsal mühiti fiziki məkanı olmayan virtual sistem kimi qəbul edir. Halbuki məlumat mərkəzləri böyük torpaq sahələri, güclü elektrik təminatı, mürəkkəb soyutma sistemləri, fiber-optik rabitə xətləri və yüksək texnologiyalı avadanlıqlar tələb edir.

Bu obyektlər konkret coğrafi məkanlarda yerləşir və zaman keçdikcə əvəzolunmaz əhəmiyyət qazanır. Nəticədə dövlətlər və texnologiya şirkətləri mühüm məlumat mərkəzlərinin harada yerləşdirilməli olduğu barədə yenidən düşünməyə başlayırlar.

Siyasi sabitliyə, bol enerji ehtiyatlarına və yüksək təhlükəsizlik imkanlarına malik ölkələr gələcəkdə qlobal rəqəmsal infrastrukturun əsas mərkəzlərinə çevrilə bilər.

XX əsr böyük ölçüdə enerji resursları uğrunda rəqabətlə formalaşmışdı. XXI əsrdə isə əsas rəqabət hesablama resursları və süni zəka imkanları üzərində qurula bilər.

Süni zəka iqtisadi inkişafın və hərbi gücün əsas sütunlarından birinə çevrildikcə, məlumat mərkəzləri də sadə kommersiya obyektləri olmaqdan çıxaraq strateji infrastruktur statusu qazanır. Tarix isə göstərir ki, strateji əhəmiyyət qazanan hər bir infrastruktur gec-tez hərbi hədəfə çevrilir.

Məhz buna görə məlumat mərkəzləri gələcəyin münaqişələrində ən mühüm və ən həssas obyektlərdən biri hesab edilə bilər.