BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Son on ildə Böyük Britaniyada siyasi hakimiyyətin zirvəsində görünməmiş dəyişikliklər yaşanıb. 2016-cı ildən bu günə qədər ölkəyə ardıcıl olaraq Devid Kemeron, Tereza Mey, Boris Conson, Liz Trass, Rişi Sunak və Kir Starmer rəhbərlik edib. Britaniya siyasi dairələrində səslənən son ehtimallar isə göstərir ki, yaxın gələcəkdə bu siyahıya yeddinci baş nazirin də adı əlavə oluna bilər.

Mütəxəssislərin diqqət çəkdiyi əsas məqamlardan biri odur ki, Böyük Britaniya son on ildə Almaniyanın təxminən iyirmi beş ildə gördüyü qədər hökumət başçısı dəyişib. Bu vəziyyət yalnız hakimiyyət dəyişikliyi kimi qiymətləndirilmir. Siyasi müşahidəçilər hesab edirlər ki, məsələ artıq ayrı-ayrı liderlərin uğur və ya uğursuzluğundan daha geniş məna daşıyır və ölkənin idarəetmə modelinin effektivliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur.

Bir vaxtlar dünyanın müxtəlif ölkələrinə nümunə kimi təqdim edilən Vestminster sistemi bu gün siyasi qeyri-sabitliyin simvollarından birinə çevrilmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalıb. Ekspertlər artıq problemin yalnız zəif liderlər və ya uğursuz qərarlardan qaynaqlanmadığını, sistemin özünün müasir çağırışlara uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyini müzakirə edirlər.

Vestminster modeli haqqında miflər

Vestminster sistemi uzun illər ərzində güclü, sabit və çevik hökumətlər formalaşdıran idarəetmə modeli kimi təqdim olunub. Lakin son illərdə bir sıra britaniyalı tədqiqatçılar və siyasi şərhçilər bu təsəvvürün reallığı tam əks etdirmədiyini bildirirlər.

Britaniyalı jurnalist və siyasi analitik İan Dent “Vestminster necə işləyir və niyə işləmir?” adlı kitabında sistemin daha az görünən tərəflərinə diqqət çəkir. Onun fikrincə, Britaniya idarəetmə modelində icra hakimiyyətinin əlində həddindən artıq səlahiyyət cəmləşib, nəzarət və hesabatlılıq mexanizmləri isə kifayət qədər güclü deyil.

Dent qeyd edir ki, real qərarvermə səlahiyyətlərinin böyük hissəsi baş nazirin iqamətgahı olan Dauninq-Stritdə və Maliyyə Nazirliyində toplanıb. Bu isə qərarların sürətli qəbul edilməsinə imkan versə də, siyasi legitimlik zəiflədikdə və ya ictimai etimad azaldıqda sistemin müdafiə mexanizmlərini zəiflədir.

Araşdırmalara görə, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Britaniyada nazirlərin orta vəzifədə qalma müddəti təxminən iki il yarımdan artıq olmayıb. Bu səbəbdən nazirlər uzunmüddətli islahatlar həyata keçirmək əvəzinə qısa müddətdə diqqətçəkən nəticələr əldə etməyə çalışırlar. Eyni vəziyyət yüksək səviyyəli dövlət qulluqçuları üçün də xarakterikdir. Onlar da müxtəlif nazirliklər arasında tez-tez rotasiya olunur və nəticədə davamlı idarəetmə ənənəsinin formalaşması çətinləşir.

Bir sıra ekspertlərin fikrincə, Britaniya modeli güclü hökumət yaratmağa imkan versə də, bu, avtomatik olaraq keyfiyyətli idarəetmə demək deyil. Sistem baş nazirə böyük səlahiyyətlər verir, lakin həmin səlahiyyətlər zəiflədikdə və ya siyasi dəstək azaldıqda problemlərin qarşısını almaq üçün kifayət qədər institusional təminatlar təqdim etmir.

“Breksit” böhranı sistemin zəif tərəflərini üzə çıxardı

Britaniyanın Avropa İttifaqından ayrılması ilə nəticələnən “Breksit” prosesi ölkənin siyasi sistemində mövcud olan problemləri daha görünən etdi.

Referendum nəticəsində hakim Mühafizəkarlar Partiyası daxilində ciddi parçalanma yarandı. Partiyanın bir hissəsi Avropa İttifaqından sərt və tam ayrılmanı müdafiə edirdi. Digər qanad daha yumşaq modelin tərəfdarı idi. Üçüncü qrup isə iqtisadi və siyasi itkiləri minimuma endirməyə çalışırdı.

“Breksit” eyni zamanda Şotlandiyanın gələcəyi, Şimali İrlandiyanın statusu və hətta Birləşmiş Krallığın bütövlüyü ilə bağlı müzakirələri yenidən gündəmə gətirdi.

Referendum kampaniyası zamanı seçicilərə verilən vədlər də sonrakı problemlərin əsas səbəblərindən biri oldu. İctimaiyyətə iqtisadi yüksəliş, daha güclü dövlət nəzarəti və müxtəlif sahələrdə sürətli irəliləyiş vəd edilsə də, sonrakı hökumətlər bu gözləntiləri qarşılamaq üçün lazım olan inzibati və institusional imkanlara malik olmadılar.

Nəticədə ardıcıl baş nazirlər həm “Breksit” prosesinin memarları, həm də onun yaratdığı böhranın qurbanları kimi qiymətləndirilməyə başladılar.

Yeni siyasi qüvvənin yüksəlişi

Mühafizəkarlar Partiyasının uğursuzluqları ölkədə ənənəvi siyasi sistemə qarşı narazılığı artırdı. Bu şəraitdə diqqət mərkəzinə “Birləşmiş Krallığın İslahatı” Partiyası yüksəldi.

Partiyanın liderlərindən biri olan Naycel Faraj və onun tərəfdarları qeyri-qanuni miqrasiya, iqtisadi problemlər və digər məsələlər üzrə hakimiyyətin verdiyi vədləri yerinə yetirə bilmədiyini bildirərək yeni siyasi platforma yaratdılar.

Partiya qısa müddətdə Mühafizəkarlar Partiyasından bir sıra deputatları və keçmiş nazirləri öz sıralarına cəlb etməyə nail oldu.

Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, vaxtilə “Breksit”ə səs verən seçicilərin əhəmiyyətli hissəsi artıq Mühafizəkarlar Partiyasını dəyişiklik vasitəsi deyil, mövcud siyasi quruluşun ayrılmaz hissəsi kimi görür. “İslahat” Partiyası isə özünü 2016-cı il referendumunda yaranmış etiraz dalğasının davamçısı kimi təqdim edir.

Leyboristlər hakimiyyətdə, problemlər isə yerində qalır

2024-cü ildə keçirilən seçkilərdə Britaniya seçicisi Leyboristlər Partiyasına yeni imkan verdi və partiya Kir Starmerin rəhbərliyi altında rahat parlament çoxluğu qazandı.

Starmerin rəhbərliyi dövründə Leyboristlər Partiyası təkcə seçki uğuru əldə etmədi, həm də daxili intizamını bərpa etdi. Siyasi jurnalistlər Patrik Maquayr və Qabriel Poqrund öz araşdırmalarında Starmerin əsas məqsədinin hakimiyyətə gəlmək olduğunu və partiyanın fəaliyyətinin böyük ölçüdə bu məqsədə xidmət etdiyini qeyd edirlər.

Lakin hakimiyyətə gəlmək problemlərin həlli demək olmadı.

Starmer iqtisadi artımın zəiflədiyi, dövlət xidmətlərinin ağır yük altında qaldığı, mənzil böhranının dərinləşdiyi və regionlar arasında inkişaf fərqlərinin artdığı bir ölkə təhvil aldı. Bu problemlərin həlli isə yalnız partiya intizamı və effektiv seçki kampaniyası ilə mümkün deyil.

Yerli seçkilər siyasi mənzərəni dəyişdi

Son yerli seçkilər Britaniya siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.

Nəticələrə görə, “Birləşmiş Krallığın İslahatı” Partiyası ən uğurlu siyasi qüvvə oldu və 1400-dən çox mandat qazandı. Leyboristlər Partiyası təxminən eyni sayda yer itirdi. Mühafizəkarlar Partiyasının itkiləri isə 600 mandatı keçdi.

Nəticələr Leyboristlər Partiyası daxilində ciddi narahatlıq yaratdı. Hökumətin populyarlığı ilə bağlı suallar artdı və partiyanın növbəti ümumi seçkilərdə mövqeyini qoruyub-qoruya bilməyəcəyi geniş müzakirə olunmağa başladı.

Bu proses fonunda səhiyyə naziri Ves Stritinq də daxil olmaqla bir sıra nüfuzlu siyasətçilərin partiya rəhbərliyi ilə bağlı yeni mövqelər nümayiş etdirdiyi bildirilir.

Endi Börnham faktoru

Seçki nəticələrindən sonra diqqət mərkəzinə Mançester Böyükşəhər bölgəsinin meri Endi Börnham gəldi.

Börnham əvvəllər həm Toni Bler, həm də Qordon Braun hökumətlərində çalışıb və ölkənin ən tanınmış Leyborist siyasətçilərindən biri hesab olunur.

O, son illərdə Mançester bölgəsində həyata keçirdiyi layihələrlə diqqət çəkib və mərkəzi hökumətdən regionlara daha çox səlahiyyət verilməsinin tərəfdarına çevrilib.

Bir müddət əvvəl onun parlamentə qayıtmaq cəhdinin qarşısı alınmışdı. Lakin yerli seçkilərdən sonra vəziyyət dəyişib. Partiya daxilində populyarlığın azalması ilə bağlı narahatlıqlar fonunda Börnhamın yenidən milli siyasətə qayıdacağı ilə bağlı ehtimallar güclənib.

2026-cı il mayın 14-də Leyborist deputat Coş Saymonun istefası da bir çox müşahidəçi tərəfindən Börnhamın parlamentə qayıdışı üçün zəmin yaradılması kimi qiymətləndirilib.

Britaniya üçün yeni dönüş nöqtəsi?

İyunun 18-də keçiriləcək əlavə parlament seçkiləri təkcə bir dairədə mandat uğrunda mübarizə kimi qiymətləndirilmir.

Bir çox siyasi müşahidəçi hesab edir ki, Endi Börnhamın parlamentə qayıdışı gələcəkdə Leyboristlər Partiyasının rəhbərliyi və baş nazirlik uğrunda yeni siyasi proseslərin başlanğıcı ola bilər.

Lakin məsələnin daha dərin tərəfi də var. Börnham yalnız yeni lider kimi deyil, həm də Britaniya dövlətinin necə idarə olunmalı olduğuna dair alternativ baxışın təmsilçisi kimi təqdim olunur. O, uzun müddətdir ki, səlahiyyətlərin Londondan regionlara ötürülməsini müdafiə edir və mövcud mərkəzləşmiş idarəetmə modelini tənqid edir.

Bu səbəbdən onun siyasi səhnəyə mümkün dönüşü təkcə şəxsi ambisiyalarla deyil, Britaniyanın gələcək idarəetmə modelinə dair müzakirələrlə də əlaqələndirilir.

Problem liderlərdədir, yoxsa sistemdə?

Mütəxəssislər Böyük Britaniyanın idarəolunmaz dövlətə çevrildiyini düşünmürlər. Ölkə hələ də dünyanın ən qədim və ən dayanıqlı demokratik sistemlərindən birinə malikdir.

Lakin son on ildə altı baş nazirin dəyişməsi göstərir ki, siyasi qeyri-sabitlik artıq təsadüfi hadisə deyil, davamlı tendensiyaya çevrilib.

Bir çox ekspertlərin fikrincə, əsas problem yeni liderlərin çatışmazlığı deyil. Məsələ ondadır ki, XX əsrin sabit və mərkəzləşmiş dövləti üçün formalaşdırılmış idarəetmə institutları bu gün fərqli reallıqla üzləşib. İqtisadi durğunluq, regional bərabərsizliklər və daha parçalanmış siyasi sistem mövcud model qarşısında yeni çağırışlar yaradıb.

Bu səbəbdən Britaniya siyasətində əsas sual artıq növbəti baş nazirin kim olacağı deyil. Əsas məsələ Vestminster modelinin dəyişən Britaniyaya uyğunlaşa bilib-bilməyəcəyidir.