BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

Tokio son illərdə təhlükəsizlik və müdafiə siyasətində həyata keçirdiyi dəyişikliklərlə beynəlxalq diqqətin mərkəzinə çevrilib. ABŞ-ın təhlükəsizlik zəmanətlərinin gələcəyi ilə bağlı artan suallar, Çin və Şimali Koreyadan qaynaqlanan risklər, həmçinin qlobal geosiyasi mühitdə baş verən dəyişikliklər Yaponiyanın nüvə silahı məsələsinə münasibətinin yenidən müzakirə olunmasına səbəb olub.

Sinqapurlu diplomat Bilahari Kausikanın sözləri ilə desək, artıq əsas məsələ Yaponiyanın nə vaxtsa nüvə çəkindirmə qabiliyyəti əldə edib-etməyəcəyi deyil, bunun nə zaman baş verəcəyidir.

2025-ci ilin dekabrında yapon mediasına danışan yüksək vəzifəli bir hökumət rəsmisi Şərqi Asiyada təhlükəsizlik vəziyyətinin sürətlə pisləşdiyini bildirərək Yaponiyanın özünü müdafiə edə bilməsi üçün nüvə silahına ehtiyac duyduğunu bəyan etmişdi. Həmin şəxs bunun praktik baxımdan son dərəcə çətin olduğunu və hökumət daxilində bu istiqamətdə rəsmi müzakirələrin aparılmadığını vurğulasa da, onun açıqlamaları ölkədə böyük rezonans doğurmuşdu.

Rəsmi Tokio dərhal ölkənin nüvə siyasətində hər hansı dəyişiklik olmadığını bildirsə də, belə bir fikrin yüksək səviyyəli dövlət nümayəndəsi tərəfindən səsləndirilməsi Yaponiya siyasətində uzun illər mövcud olmuş bir tabunun sarsılması kimi qiymətləndirildi.

Daha əvvəl Baş nazir Sanae Takaçi də ölkənin məşhur üç qeyri-nüvə prinsipinin dəyişməz qaydalar deyil, müəyyən dövr üçün siyasi istiqamət olduğunu bildirmişdi. Bu yanaşma gələcəkdə həmin prinsiplərin yenidən nəzərdən keçirilməsi ehtimalını gündəmə gətirmişdi.

Müdafiə strategiyası dəyişir

Uzun illər ərzində Yaponiya yalnız müdafiəyə əsaslanan təhlükəsizlik siyasəti yürüdüb. Lakin son dövrdə ölkənin müdafiə doktrinasında ciddi dəyişikliklər müşahidə olunur.

Tokio artıq yalnız hücumlara cavab verməyi deyil, potensial təhlükələri qabaqlamaq və əks-hücum imkanları yaratmaq istiqamətində də addımlar atır. Bu dəyişiklik Yaponiyanın milli təhlükəsizlik konsepsiyasını yenidən formalaşdırır və ölkənin qarşılaşdığı təhdidlərə baxışını dəyişdirir.

Məhz bu səbəbdən bir çox hərbi və siyasi analitik hesab edir ki, Tokio gələcəkdə üç əsas qeyri-nüvə prinsipinə yenidən baxa bilər. Həmin prinsiplər Yaponiyanın nüvə silahına malik olmamasını, belə silahlar istehsal etməməsini və onların ölkə ərazisinə daxil edilməsinə icazə verməməsini nəzərdə tutur.

Hiroşima və Naqasakinin kölgəsi

Yaponiyanın nüvə silahına münasibətini anlamaq üçün 1945-ci ildə baş verən hadisələrə qayıtmaq lazımdır.

ABŞ tərəfindən Hiroşima və Naqasaki şəhərlərinə atılan atom bombaları Yaponiyanın kollektiv yaddaşında silinməz iz buraxıb. Amerika tarixşünaslığında bu hadisə İkinci Dünya müharibəsini başa çatdıran addım kimi təqdim olunsa da, yapon cəmiyyətində tamamilə fərqli şəkildə qiymətləndirilir.

Hiroşima sakinlərinin xatirələrində həmin gün adi bir yay səhəri kimi başlayır. İnsanlar işə gedir, uşaqlar məktəbə yollanırdı. Bir neçə saniyə sonra isə şəhər tarixdə görünməmiş dağıntı ilə üz-üzə qaldı.

Partlayışın yaratdığı ölüm və dağıntılarla yanaşı, sonrakı günlərdə radiasiyanın təsirləri daha dəhşətli mənzərə ortaya çıxardı. Partlayış mərkəzindən uzaqda olan insanlar belə radiasiya səbəbindən həyatlarını itirirdilər. İnsan bədəninə nüfuz edən görünməz təhlükə dünya tarixində ilk dəfə bu qədər aydın şəkildə müşahidə olunurdu.

Bu hadisələr yapon cəmiyyətində nüvə silahlarına qarşı dərin nifrət formalaşdırdı. Hiroşimada atom bombasının düşdüyü ərazidə ucaldılan memorial kompleksdə yazılmış sözlər bu yanaşmanı əks etdirir:

“Bütün ruhlar burada rahat yatsınlar. Çünki biz bu pisliyi bir daha təkrarlamayacağıq.”

Hiroşima və Naqasaki faciələrindən sağ çıxanlar sonrakı onilliklər ərzində nüvə silahlarının ləğvi uğrunda mübarizənin əsas simalarına çevrildilər.

Yaponiya keçmişdə hərbi ekspansiya siyasəti ilə tanınan imperiyadan nüvə silahsızlanmasını müdafiə edən “sülh dövləti”nə çevrildi. Ölkə 1970-ci ildə Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinə qoşuldu və Baş nazir Eisaku Satonun hazırladığı üç qeyri-nüvə prinsipini dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi qəbul etdi.

Bununla yanaşı, 2011-ci ildə Fukusima Atom Elektrik Stansiyasında baş verən qəza nüvə təhlükəsi ilə bağlı ictimai həssaslığı daha da artırdı. Güclü zəlzələ və sunami nəticəsində yaranan qəza böyük radiasiya sızmasına səbəb olmuş, on minlərlə insan evlərini tərk etməyə məcbur qalmışdı.

Bu hadisə Hiroşima və Naqasakinin yaratdığı psixoloji travmanı yenidən gündəmə gətirdi və nüvə enerjisinə münasibətdə ehtiyatlı yanaşmanı daha da gücləndirdi.

İctimai müqavimət hələ də güclüdür

Yaponiyada nüvə silahlarına qarşı ictimai mövqe uzun illər ərzində ölkənin nüvə proqramına dair bütün ehtimalların qarşısını alan əsas amillərdən biri olub.

Son sorğular göstərir ki, əhalinin təxminən 70 faizi üç qeyri-nüvə prinsipinin qorunub saxlanılmasını dəstəkləyir.

Bundan əlavə, hüquqi maneələr də az deyil. Yaponiya Konstitusiyasının doqquzuncu maddəsi ölkənin müharibədən imtina etməsini və beynəlxalq mübahisələrin həlli üçün gücdən istifadənin qadağan olunmasını nəzərdə tutur.

1955-ci ildə qəbul edilmiş Atom Enerjisi Qanunu isə nüvə texnologiyalarının hərbi məqsədlərlə istifadəsinə icazə vermir.

Məhz buna görə də Tokio uzun illər ərzində nüvə siyasətində köklü dəyişikliklərdən uzaq durmağa çalışıb.