BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

ABŞ və İsrailin 2026-cı ilin əvvəlində İranla yaşadığı hərbi qarşıdurmanın ardından Yaxın Şərqin ən mühüm enerji keçid məntəqələrindən biri olan Hörmüz boğazı yenidən beynəlxalq siyasətin mərkəzinə çevrilib. Analitiklər hesab edirlər ki, Tehran son illərdə yalnız hərbi deyil, həm də hüquqi, iqtisadi və geosiyasi mexanizmlər vasitəsilə boğaz üzərində təsir imkanlarını genişləndirməyə çalışır.

Dünya neft ticarətinin mühüm hissəsinin keçdiyi Hörmüz boğazı uzun müddətdir İranın milli təhlükəsizlik və xarici siyasət strategiyasının əsas elementlərindən biri hesab olunur. İranın siyasi və hərbi elitası boğaza sadəcə beynəlxalq dəniz yolu kimi deyil, ölkənin tarixi, mədəni və geosiyasi irsinin ayrılmaz hissəsi kimi yanaşır.

İran tarixşünaslığında boğazın adının qədim fars mədəniyyətində mühüm yer tutan “Əhuramazda” anlayışı ilə əlaqələndirilməsi barədə nəzəriyyələr mövcuddur. Bu baxışa görə, Hörmüz yalnız coğrafi məkan deyil, həm də İranın regional nüfuzunun simvoludur. Məhz buna görə Tehran uzun illərdir boğaz üzərində daha geniş nəzarət əldə etməyə çalışır.

Tarixə nəzər saldıqda görünür ki, Hörmüz boğazı əsrlər boyu beynəlxalq ticarətin əsas qovşaqlarından biri olub. Qədim Hörmüz krallığı Hind okeanı ilə Yaxın Şərq arasında hərəkət edən ticarət gəmilərindən rüsumlar toplayaraq böyük sərvət əldə etmişdi. XVI əsrdə portuqaliyalı dənizçi Afonso de Albukerkenin boğazı nəzarət altına alması regionun strateji əhəmiyyətini daha da artırdı. Lakin 1622-ci ildə Səfəvi hökmdarı Şah Abbasın rəhbərliyi ilə həyata keçirilən hərbi əməliyyat nəticəsində portuqaliyalılar bölgədən çıxarıldı və boğaz yenidən İranın təsir dairəsinə qayıtdı.

Müasir dövrdə də Tehranın boğaza münasibəti dəyişməyib. 1971-ci ildə Böyük Britaniyanın Körfəz bölgəsindən çəkilməsindən sonra İran Əbu Musa, Böyük Tunb və Kiçik Tunb adaları üzərində nəzarəti ələ keçirdi. Bu adalar Hörmüz boğazının girişində yerləşdiyindən onların strateji əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Sonrakı illərdə İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu həmin adalarda raket sistemləri, müşahidə məntəqələri və sürətli hücum katerləri yerləşdirərək bölgəni güclü hərbi dayağa çevirdi.

Ekspertlərin fikrincə, İranın hazırkı strategiyası təkcə hərbi üstünlük əldə etməkdən ibarət deyil. Tehran boğazın hüquqi statusu ilə bağlı mövcud beynəlxalq mübahisələrdən də faydalanmağa çalışır.

Hörmüz boğazının ən dar hissəsi təxminən 21 dəniz mili genişliyindədir. İran və Oman öz ərazi sularını 12 dəniz milinə qədər genişləndirdikdən sonra boğazın demək olar ki, bütün hissəsi bu iki ölkənin nəzarət zonasına düşüb. Bu vəziyyət beynəlxalq gəmiçiliyin hüquqi statusu ilə bağlı müxtəlif şərhlərə yol açıb.

İran hesab edir ki, boğazdan keçən xarici hərbi gəmilər onun daxili qanunlarına riayət etməlidir. ABŞ isə bunun əksinə olaraq beynəlxalq boğazlarda keçid azadlığının ümumi beynəlxalq hüququn ayrılmaz hissəsi olduğunu bildirir. Məhz bu hüquqi ziddiyyət uzun illərdir Vaşinqton və Tehran arasında gərginliyin əsas mənbələrindən biri olaraq qalır.

1980-ci illərdə İran-İraq müharibəsi zamanı baş verən “tanker müharibəsi” Tehranın bu məsələ ilə bağlı düşüncələrinə ciddi təsir göstərdi. Həmin dövrdə ABŞ donanmasının Körfəzə daxil olması və 1988-ci ildə İran hərbi-dəniz qüvvələrinə qarşı həyata keçirilən genişmiqyaslı əməliyyat İran rəhbərliyinə göstərdi ki, ABŞ ilə birbaşa hərbi qarşıdurmada üstünlük əldə etmək son dərəcə çətindir.

Bundan sonra Tehran fərqli strategiya seçdi. İran boğazda tam hərbi blokada yaratmaq əvəzinə mərhələli təsir siyasəti həyata keçirməyə başladı. İnqilab Keşikçilərinin sürətli katerləri ABŞ və müttəfiq ölkələrin hərbi gəmilərinə yaxınlaşır, onları izləyir, radio vasitəsilə xəbərdarlıqlar edir və bölgədəki mövcudluğunu nümayiş etdirirdi. Zaman keçdikcə bu hallar beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən adi hadisə kimi qəbul olunmağa başladı.

Sonrakı mərhələdə İran müxtəlif ölkələrə məxsus neft tankerlərini və yük gəmilərini saxlayaraq onları ekoloji pozuntular, təhlükəsizlik qaydalarının pozulması və ya digər səbəblərlə ittiham etdi. Bir sıra hallarda gəmilər İran limanlarına yönləndirildi. Qərb ölkələri bu addımları təzyiq vasitəsi kimi qiymətləndirsələr də, Tehran onları öz qanunlarının tətbiqi kimi təqdim etdi.

2026-cı ildə regionda baş verən müharibə fonunda İran parlamentində Hörmüz boğazından keçən ticarət gəmilərindən rüsum alınmasını nəzərdə tutan qanun layihəsinin müzakirəyə çıxarıldığı bildirildi. Məlumatlara görə, layihə ABŞ, İsrail və sanksiyalarda iştirak edən ölkələrin gəmilərinə daha sərt məhdudiyyətlər tətbiq edilməsini nəzərdə tutur.

İran rəsmilərinin açıqlamalarına əsasən, boğazdan əldə edilən gəlirlər ölkənin iqtisadi və təhlükəsizlik ehtiyaclarının maliyyələşdirilməsinə yönəldilə bilər. Tehranın bu addımı beynəlxalq ticarət marşrutlarının gələcək taleyi ilə bağlı yeni suallar doğurub.

Qərb paytaxtlarında isə bu məsələyə ehtiyatla yanaşılır. Bir tərəfdən, İranın boğaz üzərində əlavə nəzarət əldə etməsi beynəlxalq gəmiçilik azadlığı prinsipinə zidd hesab olunur. Digər tərəfdən, hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi dünya enerji bazarlarında ciddi böhrana səbəb ola bilər.

Analitiklərin hesablamalarına görə, boğazdan keçən hər barel neftə cəmi 1 dollar əlavə ödəniş tətbiq olunması belə İrana ildə milyardlarla dollar əlavə gəlir gətirə bilər. Bununla yanaşı, enerji qiymətlərinə təsir nisbətən məhdud qala bilər. Məhz bu səbəbdən bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, gələcəkdə bir sıra beynəlxalq şirkətlər rəsmi şəkildə deyil, dolayı mexanizmlərlə bu cür ödənişləri qəbul edə bilər.

Lakin belə ssenari İran üçün uzunmüddətli üstünlük yaratmaya da bilər. Çünki boğazdan keçidin bahalaşması alternativ marşrutlara yatırımları sürətləndirə bilər. Səudiyyə Ərəbistanının Şərq-Qərb neft kəməri, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Həbşan–Füceyrə xətti və gələcəkdə yaradılması mümkün olan yeni nəqliyyat dəhlizləri Hörmüzdən asılılığı azaltmağa yönəlib.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, əgər boğazdan keçid xərcləri həddindən artıq yüksələrsə, dünya iqtisadiyyatı uzunmüddətli perspektivdə alternativ yolların inkişafına daha çox vəsait ayıracaq. Bu isə nəticədə İranın ən mühüm geosiyasi rıçaqlarından birinin zəifləməsinə gətirib çıxara bilər.

Hazırda Tehran Hörmüz boğazının gələcək statusu ilə bağlı yekun mövqeyini tam açıqlamayıb. Bununla belə, son hadisələr göstərir ki, İran boğazı yalnız hərbi deyil, həm də hüquqi, iqtisadi və siyasi təsir vasitəsinə çevirmək istiqamətində ardıcıl siyasət yürüdür. Bu siyasətin nə dərəcədə uğurlu olacağı isə regionda formalaşacaq yeni təhlükəsizlik arxitekturasından, beynəlxalq enerji bazarlarının davranışından və böyük güclərin reaksiyasından asılı olacaq.