Pentaqonun ABŞ Konqresinə təqdim etdiyi qiymətləndirmələr Vaşinqtonun 2025-ci ildə Yəməndə həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatların mülki əhali üçün ciddi nəticələr doğurduğunu ortaya qoyur. Hesabata görə, ABŞ-ın Yəmənə endirdiyi üç hava zərbəsi nəticəsində 153 mülki şəxs həlak olub, 243 nəfər yaralanıb. Bu rəqəmlər bir il əvvəlki göstəricilərlə müqayisədə kəskin artımdır və ABŞ-ın Yaxın Şərqdə hərbi gücdən istifadə strategiyasının nəticələri ilə bağlı sualları yenidən gündəmə gətirir.

Burada diqqətçəkən əsas məqam yalnız ölən və yaralananların sayı deyil. Əsas məsələ ABŞ-ın hərbi əməliyyatlarının “dəqiq zərbələr” və “mülki itkilərin minimuma endirilməsi” prinsipləri ilə nə dərəcədə uyğunlaşdığıdır.

Bir il ərzində mülki itkilərin kəskin artması

Pentaqonun əvvəlki qiymətləndirməsində 2024-cü ildə ABŞ-ın hərbi əməliyyatları nəticəsində cəmi iki mülki şəxsin öldüyü və iki nəfərin yaralandığı bildirilmişdi.

2025-ci ildə isə üç Yəmən zərbəsi üzrə 153 ölüm və 243 yaralanma qeydə alınıb.

Bu fərq ABŞ-ın Yəməndə hərbi əməliyyatlarının miqyasında və xarakterində dəyişiklik olduğunu göstərir. Əgər 2024-cü ildə Vaşinqtonun hərbi fəaliyyəti daha məhdud çərçivədə qalırdısa, 2025-ci ildə husilərə qarşı əməliyyatların intensivləşməsi mülki əhali üçün riskləri də artırıb.

Üstəlik, 2026-cı ilin fevralına qədər ABŞ Mərkəzi Komandanlığının daha 15 insident üzrə araşdırma apardığı bildirilir. Bu isə Pentaqonun açıqladığı rəqəmlərin yekun göstərici olmaya biləcəyini göstərir.

“Husilərin imkanlarını zəiflətmək” strategiyasının qiyməti

Vaşinqtonun əsas arqumenti ABŞ hərbi əməliyyatlarının Yəməndə husilərin hərbi imkanlarını zəiflətməyə yönəlməsidir.

Lakin burada klassik təhlükəsizlik dilemması ortaya çıxır: bir tərəfdən silahlı qruplaşmanın hərbi imkanlarının məhv edilməsi hədəflənir, digər tərəfdən həmin əməliyyatların mülki əhali arasında yaratdığı itkilər siyasi və humanitar problemləri dərinləşdirir.

Bu baxımdan hərbi əməliyyatın taktiki uğuru ilə strateji nəticəsi arasında fərq yaranır. ABŞ müəyyən hərbi obyektləri məhv edə bilər, lakin mülki itkilərin artması husilərə qarşı ictimai narazılığın əksinə, onların təbliğat imkanlarını genişləndirə bilər.

Yəni hərbi üstünlük əldə etmək avtomatik olaraq siyasi üstünlük əldə etmək demək deyil.

Yəmən ABŞ-ın Yaxın Şərq strategiyasındakı əsas sınaqlardan biridir

Yəmən məsələsi Vaşinqton üçün daha geniş regional problemin bir hissəsidir. Qırmızı dəniz, Babül-Məndəb boğazı və beynəlxalq gəmiçilik marşrutları Yəməni qlobal ticarət baxımından strateji əraziyə çevirir.

Husilərin gəmiçilik fəaliyyətinə qarşı ABŞ hərbi müdaxiləsi ilk baxışdan dəniz ticarətinin təhlükəsizliyini qorumaq məqsədi daşıyır. Lakin hava zərbələrinin mülki əhali arasında yüksək itkilərə səbəb olması Vaşinqtonun bu siyasətinin legitimliyinə dair mübahisələri artırır.

Beləliklə, ABŞ eyni anda iki məqsədə nail olmağa çalışır: dəniz yollarının təhlükəsizliyini təmin etmək və husilərin hərbi imkanlarını məhdudlaşdırmaq. Lakin bu məqsədlərin həyata keçirilməsi humanitar nəticələrlə toqquşduqda strategiyanın davamlılığı sual altına düşür.

Pentaqonun öz qiymətləndirməsi mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyır

Bu məlumatların əsas xüsusiyyəti rəqəmlərin ABŞ hərbi strukturlarının öz qiymətləndirməsindən gəlməsidir.

Pentaqonun Konqresə təqdim etdiyi hesabat Vaşinqtonun hərbi əməliyyatların nəticələrinə dair müəyyən hesabatlılıq mexanizminin mövcud olduğunu göstərir. Eyni zamanda bu rəqəmlər insan hüquqları təşkilatlarının daha geniş tənqidlərinin fonunda qiymətləndirilməlidir.

Human Rights Watch və Amnesty International kimi təşkilatların ABŞ-ın Karib hövzəsi və Sakit okeanın şərqində narkotik daşımalarında ittiham olunan gəmilərə qarşı zərbələrini qanunsuz öldürmə kimi qiymətləndirməsi də ABŞ-ın yeni hərbi əməliyyatlarında hüquqi çərçivə probleminin genişləndiyini göstərir.

Burada əsas sual budur: ABŞ hansı hallarda hərbi hədəfi qanuni şəkildə müəyyən edir və mülki itkilərin qarşısını almaq üçün hansı standartlardan istifadə edir?

Karib hövzəsi və Sakit okean əməliyyatları yeni mərhələnin göstəricisidir

Materialda ABŞ administrasiyasının Karib hövzəsi və Sakit okeanın şərqində narkotik daşımaqda ittiham olunan gəmilərə qarşı əməliyyatları da qeyd olunur.

Pentaqon həmin əməliyyatlarla bağlı 2025-ci il üçün mülki itkilər qeydə almadığını bildirir. Lakin Reuters-in zərbələrdən sonra yayımlanan məlumatlar əsasında apardığı hesablamaya görə, 2025-ci ilin sentyabrından etibarən bu əməliyyatlarda 200-dən çox insan öldürülüb.

Bu məqam ABŞ-ın hərbi gücdən istifadəsinin coğrafi baxımdan genişləndiyini göstərir. Yəni söhbət artıq yalnız Yaxın Şərqdəki silahlı qruplaşmalara qarşı mübarizədən getmir. Vaşinqton narkotik ticarəti ilə əlaqələndirdiyi qruplara və gəmilərə qarşı da hərbi güc tətbiq edir.

Bu isə ABŞ-ın təhlükəsizlik siyasətində “hərbi gücdən qabaqlayıcı və cəza xarakterli vasitə kimi istifadə” meylinin güclənməsi barədə müzakirələri artıra bilər.

“Narkoterrorist” anlayışının genişləndirilməsi

Tramp administrasiyasının hədəfləri “narkoterrorçular” kimi təqdim etməsi ayrıca diqqət çəkir.

Bu termin siyasi baxımdan mühüm nəticələr yaradır. Çünki narkotik ticarəti ilə terrorizm anlayışlarının birləşdirilməsi hərbi əməliyyatlara daha sərt hüquqi və siyasi çərçivə qazandırmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər.

ABŞ hakimiyyətinin arqumentinə əsasən, təhlükə yalnız narkotik ticarətindən deyil, həmin fəaliyyətin terror şəbəkələri və silahlı qruplarla əlaqəsindən qaynaqlanır. Tənqidçilər isə bu cür ifadələrin hərbi əməliyyatların legitimliyini avtomatik şəkildə təmin etmədiyini bildirirlər.

Bu səbəbdən qarşıdakı dövrdə ABŞ-ın narkotiklərlə mübarizəni milli təhlükəsizlik və hərbi əməliyyatlarla necə birləşdirəcəyi mühüm müzakirə mövzusuna çevrilə bilər.

ABŞ-ın beynəlxalq imicinə təsir

Mülki itkilər Vaşinqton üçün yalnız hüquqi problem deyil, eyni zamanda diplomatik problemdir.

ABŞ uzun müddətdir öz hərbi əməliyyatlarını beynəlxalq təhlükəsizlik, terrorizmlə mübarizə və müttəfiqlərin müdafiəsi kimi əsaslandırır. Lakin mülki əhali arasında yüksək itkilərin qeydə alınması bu narrativə zərbə vura bilər.

Xüsusilə Yəmən kimi uzunmüddətli humanitar böhran yaşayan ölkədə ABŞ zərbələrinin mülki əhali arasında itkilərlə nəticələnməsi anti-ABŞ əhval-ruhiyyəsini gücləndirə bilər.

Bu isə Vaşinqtonun strateji məqsədinə zidd nəticə yarada bilər: təhlükəsizliyi artırmaq üçün həyata keçirilən hərbi əməliyyatlar uzunmüddətli perspektivdə yeni təhlükəsizlik problemlərinin yaranmasına səbəb ola bilər.