BAKI, VOA
Yaponiyanın keçmiş imperatoru Hirohito ölkəsinin İkinci Dünya müharibəsindəki məğlubiyyətindən sonra tarixin ən mübahisəli siyasi fiqurlarından birinə çevrilib. O, həm Yaponiyanın hərbi ekspansiyasının ən mühüm simalarından biri, həm də müharibədən sonra ABŞ işğalının ölkəni demokratik dövlətə çevirmək siyasətində saxlanılan əsas institusional fiqur olub.
Bakı, AzerVoice – Yaponiyanın İkinci Dünya müharibəsində təslim olduğunu elan etdiyi 15 avqust 1945-ci il ölkə tarixinin dönüş nöqtələrindən biri sayılır. Hirohito radio vasitəsilə xalqa müraciət edərək müharibənin dayandırılmasını qəbul etdiyini bildirib. Rəsmi təslim sənədi isə sentyabrın 2-də ABŞ-ın “USS Missouri” gəmisində imzalanıb.
Hirohitonun həyatı Yaponiyanın ənənəvi imperiya ideologiyasından modern sənaye dövlətinə çevrilməsi ilə üst-üstə düşüb. O, uşaqlıqdan imperator sülaləsinin Günəş ilahəsi Amaterasunun nəslindən gəldiyi inancının təsiri altında böyüyüb. Şintoizm imperatorun müqəddəsliyini dövlət ideologiyasının əsas elementlərindən birinə çevirirdi.
Şintoizm və imperator hakimiyyəti
Yaponiyada uzun müddət siyasi hakimiyyət şoqunların əlində olsa da, imperator dini və simvolik hakimiyyətin daşıyıcısı olaraq qalırdı. XIX əsrin ikinci yarısında Meyci islahatları ilə imperatorun siyasi rolu yenidən gücləndirildi.
Yaponiya Qərbin texnologiyasını, hüquq sistemini, təhsil və hərbi modelini sürətlə mənimsəyərək qısa müddətdə sənaye dövlətinə çevrildi. Bununla yanaşı, imperatorun müqəddəsliyi və dövlətə mütləq sədaqət ideyaları da qorundu.
Bu siyasət Yaponiyanın hərbi gücünün artmasına və ölkənin Asiyada ekspansionist siyasət yürütməsinə şərait yaratdı. 1894-1895-ci illər Çin-Yaponiya müharibəsindən sonra Yaponiya Tayvan və Koreya üzərində təsirini genişləndirdi. XX əsrin əvvəllərində isə Rusiya üzərində qələbə Yaponiyanı Asiyanın aparıcı güclərindən birinə çevirdi.
Hirohitonun hakimiyyətə gəlməsi
Hirohito 1901-ci ildə Tokioda dünyaya gəlib. O, gəncliyindən biologiya ilə maraqlanıb və sarayda dəniz biologiyası üzrə tədqiqat aparmaq üçün laboratoriya yaradıb.
1921-ci ildə Avropaya səfər edən Hirohito Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya, Belçika, Niderland və Vatikanda olub. Səfər onun Qərb cəmiyyətlərini yaxından tanımasına imkan verib.
1926-cı ildə atası Yoşihitonun ölümündən sonra Hirohito imperator elan edilib. Lakin onun hakimiyyəti dövründə hərbçilərin siyasi təsiri sürətlə artıb.
1931-ci ildə Yaponiya Mancuriyanı işğal edib, 1937-ci ildə isə Çinə qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlayıb. Çin ərazisində törədilən kütləvi qırğınlar Hirohitonun müharibə dövründəki məsuliyyəti ilə bağlı mübahisələri bu günə qədər davam etdirib.
Tarixçilərin bir qismi imperatorun hərbi qərarlarda mühüm rol oynadığını, digər qismi isə ordunun və hərbi elitanın onun real hakimiyyətini məhdudlaşdırdığını bildirir.
İkinci Dünya müharibəsi və Yaponiyanın məğlubiyyəti
1936-cı ildə Yaponiya Almaniya və İtaliya ilə yaxınlaşaraq Antikomintern paktına qoşulub. İkinci Dünya müharibəsinin başlamasından sonra isə Yaponiya Cənub-Şərqi Asiyada geniş əraziləri işğal edib.
1941-ci ilin dekabrında Yaponiyanın ABŞ-ın Perl-Harbor hərbi bazasına hücumu Vaşinqtonun müharibəyə daxil olmasına səbəb olub. Bundan sonra müharibənin gedişatı tədricən Yaponiyanın əleyhinə dəyişib.
1944-1945-ci illərdə ölkənin şəhərləri ağır bombardmanlara məruz qalıb. Yapon ordusu isə “kamikadze” hücumları ilə müharibəni davam etdirməyə çalışıb.
1945-ci ilin avqustunda ABŞ-ın Hiroşimaya və Naqasakiyə atom bombaları atması, eyni zamanda Sovet İttifaqının Yaponiyaya müharibə elan etməsi Tokio üçün vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb.
Hirohito avqustun 12-də imperator ailəsinə müharibənin dayandırılması barədə qərarını bildirib. Avqustun 15-də isə radio ilə xalqa müraciət edərək müharibənin başa çatdırılmasını elan edib.
Sentyabrın 2-də Yaponiyanın təslimiyyət sənədi “USS Missouri” gəmisində imzalanıb və ABŞ generalı Duqlas MakArtur Yaponiyanın işğalına rəhbərlik etməyə başlayıb.
MakArtur və “ilah imperatorun” sonu
Müharibədən sonra əsas suallardan biri Hirohitonun taleyi olub. Müttəfiqlər arasında onun mühakimə edilməsi ilə bağlı fikir ayrılığı yaranıb.
ABŞ rəhbərliyi imperatoru məhkəmə qarşısına çıxarmaqdansa, onun nüfuzundan Yaponiyanın dinc və demokratik dövlətə çevrilməsi üçün istifadə etməyə üstünlük verib.
1945-ci ilin sentyabrında Hirohito MakArturla görüşüb. Görüşdən sonra onların birlikdə çəkilmiş fotosu Yaponiyada böyük rezonans doğurub. Şəkildə ABŞ generalının fiziki və siyasi baxımdan imperatordan üstün görünməsi uzun illər ərzində formalaşmış “ilah imperator” obrazına ciddi zərbə vurub.
1946-cı ilin əvvəlində Hirohito imperatorun ilahi mənşəli olması ilə bağlı ənənəvi anlayışdan uzaqlaşan bəyanat verib. Şintoizmin dövlət dini statusu da ləğv edilib.
1947-ci ildə qüvvəyə minən yeni Yaponiya Konstitusiyası imperatorun siyasi hakimiyyətini tamamilə məhdudlaşdıraraq onu “dövlətin və xalqın birliyinin simvolu” statusuna endirib.
Hirohitonun məsuliyyəti ilə bağlı mübahisə
Hirohitonun müharibədəki məsuliyyəti tarixçilər arasında ən mübahisəli məsələlərdən biri olaraq qalır.
ABŞ işğal administrasiyası imperatorun məsuliyyətini arxa plana keçirərək əsas hərbi və siyasi rəhbərləri mühakimə edib. Bununla belə, bəzi tarixçilər Hirohitonun hərbi qərarlardan xəbərdar olduğunu və müharibənin gedişini yaxından izlədiyini bildirirlər.
Digər yanaşmaya görə isə Hirohito hərbi elitanın təzyiqi altında olan zəif lider idi və ordunun genişlənən hakimiyyətini dayandırmaq üçün kifayət qədər siyasi iradəyə malik deyildi.
Bu səbəbdən Hirohitonun tarixi obrazı iki fərqli yanaşma arasında qalır: müharibənin məsuliyyətini daşıyan imperator və hərbi elitanın təsiri altında qalan simvolik hökmdar.
İmperatorun son illəri
Hirohito 1952-ci ildə ABŞ işğalının başa çatmasından sonra da imperator olaraq qalıb. Lakin onun siyasi hakimiyyəti olmayıb.
1971-ci ildə ABŞ-a, daha sonra Avropa ölkələrinə səfərlər edən Hirohito keçmiş düşmənləri ilə diplomatik münasibətlərin inkişafında iştirak edib. O, xüsusilə biologiya və dəniz elmlərinə marağını ömrünün sonuna qədər davam etdirib.
Hirohito 7 yanvar 1989-cu ildə 87 yaşında vəfat edib. Onun ölümü ilə Yaponiyanın müharibədən əvvəlki imperiya dövrünün sonuncu böyük simalarından biri tarixə çevrilib.
Hirohitonun irsi bu gün də mübahisəlidir. O, bir tərəfdən militarizmin, imperiya ekspansiyasının və İkinci Dünya müharibəsinin Yaponiyadakı simvollarından biri, digər tərəfdən isə müharibədən sonrakı dinc və demokratik Yaponiyanın formalaşmasında saxlanılan institusional fiqur kimi qiymətləndirilir.