BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
İkinci Dünya müharibəsi Avropada başlayan hərbi qarşıdurma kimi görünsə də, qısa müddətdə Afrika, Asiya və Yaxın Şərqi əhatə edən qlobal müharibəyə çevrildi. Şimali Afrika isə Aralıq dənizinə nəzarət, Süveyş kanalının təhlükəsizliyi və Yaxın Şərqin neft ehtiyatlarına çıxış baxımından müharibənin əsas cəbhələrindən birinə çevrildi.
1941-ci ildə Almaniyanın Afrika Korpusunun Liviyaya göndərilməsi ilə Şimali Afrikada Almaniya ilə Böyük Britaniya arasındakı mübarizə daha da genişləndi. General Ervin Rommelin komandanlığı altında alman qüvvələri ilkin mərhələdə bir sıra hərbi uğurlar qazansa da, 1942-ci ilin sonlarından etibarən Ox dövlətlərinin qüvvələri geri çəkilməyə başladı.
Bu dövrdə milyonlarla Şimali Afrikalı müsəlman müharibənin ağır nəticələri ilə üzləşdi. Bombardmanlar, məcburi köç, aclıq, epidemiyalar və iqtisadi böhran mülki əhali arasında çoxsaylı itkilərə səbəb oldu. Eyni zamanda Fransa və Böyük Britaniyanın müstəmləkə ordularında xidmət edən on minlərlə müsəlman afrikalı əsgər də müharibəyə cəlb edildi. Onların bir qismi Almaniya qüvvələrinə əsir düşdü, bir qismi isə döyüşlərdə həyatını itirdi.
Şimali Afrikanın strateji əhəmiyyəti
Şimali Afrikanın İkinci Dünya müharibəsində əhəmiyyəti bir neçə əsas amillə bağlı idi. Əvvəla, Aralıq dənizinə nəzarət Böyük Britaniyanın Hindistan və Uzaq Şərqlə əlaqələrinin qorunması baxımından həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Süveyş kanalının itirilməsi Britaniya imperiyasının hərbi və logistika sisteminə ciddi zərbə vura bilərdi.
Digər tərəfdən, Liviyadan Misirə doğru irəliləmək Almaniya üçün Yaxın Şərqin neft yataqlarına çıxış imkanlarını genişləndirə biləcək strateji istiqamət hesab olunurdu. Şimali Afrika həmçinin İtaliyanın müstəmləkə siyasətinin əsas mərkəzlərindən biri idi.
Almaniya əvvəlcə regiona məhdud maraq göstərsə də, İtaliya ordusunun uğursuzluqları Berlinin birbaşa hərbi müdaxiləsinə səbəb oldu. 1941-ci ildə Afrika Korpusunun bölgəyə gəlməsi ilə Liviyada başlayan qarşıdurma Misirə, daha sonra isə Tunisə qədər yayıldı.
Həmin dövrdə Liviya, Tunis, Əlcəzair və Mərakeş əhalisinin böyük hissəsi müsəlmanlardan ibarət idi. Lakin bu cəmiyyətlər müxtəlif müstəmləkə idarələrinin nəzarəti altında yaşayırdı. Liviya İtaliyanın, Tunis Fransanın protektoratı idi. Əlcəzair birbaşa Fransanın tərkibində idarə olunur, Mərakeş isə Fransa və İspaniyanın təsir dairələrinə bölünürdü.
Bu səbəbdən Şimali Afrikadakı müsəlman əhali yalnız İkinci Dünya müharibəsinin hərbi əməliyyatlarının deyil, həm də Avropa dövlətləri arasındakı müstəmləkə rəqabətinin təsirinə məruz qalırdı.
Afrikalı müsəlmanlar müharibənin müxtəlif tərəflərində
Şimali Afrikalıların müharibə təcrübəsi eyni xarakter daşımırdı. Çoxsaylı afrikalı müsəlman Fransa ordusunda xidmət etməyə məcbur edilmiş, minlərlə insan isə Britaniya qüvvələrinin logistika və digər dəstək xidmətlərinə cəlb olunmuşdu.
Bəzi yerli qruplar isə Ox dövlətləri ilə əməkdaşlığı Avropa müstəmləkəçiliyinə qarşı müstəqillik mübarizəsi baxımından potensial vasitə kimi qiymətləndirirdi. Almaniya da öz növbəsində Britaniya və Fransa müstəmləkəçiliyinə qarşı təbliğatdan istifadə edərək müsəlman cəmiyyətlərinin dəstəyini qazanmağa çalışırdı.
Buna görə Nasist Almaniyasının müsəlmanlara münasibətini yalnız vahid və dəyişməz siyasət çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Rejimin irqçi ideologiyası ilə müharibə dövründəki praqmatik siyasi və hərbi addımları arasında müəyyən ziddiyyətlər mövcud idi.
Nasistlərin irqçi ideologiyası və afrikalılar
Nasist ideologiyası insanları irqi iyerarxiya əsasında qruplaşdırırdı. Rejim özünü "Aryan" adlandırdığı almanları üstün irqi qrup kimi təqdim edir, qaradərili afrikalılar da daxil olmaqla müxtəlif xalqları aşağı irqlər kimi təsnif edirdi.
Lakin bu irqçi yanaşma Şimali Afrikanın bütün müsəlman əhalisinə yəhudilərə qarşı həyata keçirilən sistemli məhvetmə siyasəti ilə eyni formada tətbiq edilmədi. Bunun səbəbləri arasında hərbi ehtiyaclar, yerli əhalinin dəstəyini qazanmaq cəhdləri və regiondakı siyasi vəziyyət dayanırdı.
Bununla belə, bu, Afrika mənşəli insanların nasist rejiminin ayrı-seçkilik və repressiyalarından kənarda qalması demək deyildi. Xüsusilə Almaniyanın özündə yaşayan Afrika mənşəli insanlar irqi ayrı-seçkilik, sosial təcrid və müxtəlif repressiv tədbirlərlə üzləşirdilər.
Afrika mənşəli uşaqlar məktəblərdə ayrı-seçkiliyə məruz qalırdı
Nasist Almaniyası dövründə Afrika mənşəli uşaqlar da sistemli ayrı-seçkilikdən əziyyət çəkirdi. Onlar alman cəmiyyətinin bir hissəsi hesab edilsələr də, nasist irq nəzəriyyəsinə görə alman xalqının bərabərhüquqlu üzvləri kimi qəbul edilmirdilər.
Liberiyalı ata və alman ananın oğlu olan Hans J. Massaquoi xatirələrində uşaqlıq illərində Adolf Hitlerin iştirak etdiyi yürüşə aparıldığını qeyd edirdi. Massaquoi həmin tədbirdə digər uşaqlarla birlikdə dayanmasına baxmayaraq, irqinə görə nasist ideologiyasının nəzərdə tutduğu "ideal" alman cəmiyyətinə daxil edilmirdi.
Məktəblər də Afrika mənşəli uşaqlar üçün ayrı-seçkiliyin əsas məkanlarından birinə çevrilmişdi. Nasist irq nəzəriyyəsini təbliğ edən dərslərdə bəzi uşaqlar sinif yoldaşlarının qarşısında alçaldılır, təhqir edilir və məsxərəyə qoyulurdu.
Bu siyasət yalnız uşaqların təhsil hüquqlarına deyil, onların psixoloji və sosial inkişafına da ciddi zərər vururdu.
Məcburi sterilizasiya siyasəti
Nasist rejiminin Afrika mənşəli insanlara qarşı siyasətinin ən ağır istiqamətlərindən biri məcburi sterilizasiya idi. Rejim irqi "saflığın" qorunması bəhanəsi ilə müxtəlif qrupların gələcək nəsillərə genetik xüsusiyyətlərini ötürməsinin qarşısını almağa çalışırdı.
1933-cü ildə qəbul edilən "İrsi xəstəliklərin qarşısının alınması haqqında qanun" müəyyən fiziki və psixi xəstəlikləri olan insanların məhkəmə qərarı ilə sterilizasiyasına imkan verirdi. Bu qanun çərçivəsində təxminən 400 min insan məcburi sterilizasiyaya məruz qoyuldu.
Afrika mənşəli insanların sayı ümumi qurbanlar arasında nisbətən az olsa da, onların bir qismi də bu siyasətin hədəfinə çevrildi.
Xüsusilə Reynland bölgəsində yaşayan qarışıq irqli uşaqlar nasist hakimiyyətinin diqqət mərkəzinə düşmüşdü. 1930-cu illərdə Gestapo tərəfindən aparılan gizli repressiv tədbirlər nəticəsində yüzlərlə uşaq və gəncin məcburi sterilizasiya edildiyi bildirilir.
Bu siyasət müharibə illərində də davam etdirildi və Afrika mənşəli gənclər müxtəlif formada təzyiqlərlə üzləşdilər.
Ferdinand Allen və T4 proqramı
Nasist repressiyalarının qurbanlarından biri Ferdinand Ceyms Allen idi. Afrika mənşəli ata və alman ananın oğlu olan Allen epilepsiya xəstəsi olduğu əsas gətirilərək 1935-ci ildə məcburi sterilizasiyaya məruz qoyulmuşdu.
1941-ci ildə isə o, Bernburqda nasistlərin əlillərə qarşı həyata keçirdiyi T4 "evtanaziya" proqramı çərçivəsində öldürüldü.
Bu hadisə nasist rejiminin irqçi siyasəti ilə əlilliyi olan insanlara qarşı həyata keçirdiyi məhvetmə proqramlarının müəyyən hallarda necə üst-üstə düşdüyünü göstərən nümunələrdən biri hesab olunur.
Afrika mənşəli insanlar həbsxana və düşərgələrə göndərilirdi
İkinci Dünya müharibəsinin başlamasından sonra Afrika mənşəli insanlara qarşı repressiyalar daha da sərtləşdi. Bir sıra şəxslər həbsxanalara, xəstəxanalara, psixiatriya müəssisələrinə və toplama düşərgələrinə göndərildi.
Arxiv sənədləri Afrika mənşəli insanların nasist toplama düşərgələrində saxlanıldığını göstərir. Sachsenhausen düşərgəsində həbs edilərək öldürülən Bayume Mohamed Husen, Buxenvaldda saxlanılan Gert Schramm, Ravensbrück düşərgəsində həbs edilən Marta Ndumbe və Erika Ngando bu qurbanlar arasında göstərilir.
Onların bir qismi düşərgələrdə həyatını itirib, sağ qalanlar isə müharibədən sonra xatirələri və şahid ifadələri vasitəsilə yaşadıqları repressiyaları sənədləşdiriblər.
Nasist dövrünün Afrika mənşəli qurbanlarının xatirəsi qorunur
Almaniyada son illərdə nasist rejiminin Afrika mənşəli qurbanlarının həyat hekayələrinin ictimai yaddaşda qorunmasına yönəlmiş layihələr də həyata keçirilir.
Bunlardan biri "Stolpersteine" layihəsidir. Müxtəlif şəhərlərdə küçələrə yerləşdirilən bu kiçik xatirə daşları nasist rejiminin ayrı-ayrı qurbanlarının adlarını və həyat hekayələrini yaddaşda saxlamağı məqsəd qoyur.
Tarixçilər və tədqiqatçılar bu gün də nasist Almaniyasının Afrika mənşəli qurbanları ilə bağlı yeni sənədləri araşdırırlar. Aşkarlanan hər yeni həyat hekayəsi həmin dövrdə irqçi ideologiyanın fərdlərə və cəmiyyətlərə vurduğu zərərin daha geniş şəkildə öyrənilməsinə imkan yaradır.