BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Çinin hazırladığı “Layn Şayn” adlı yeni superkompüter bu həftə dünyanın ən sürətli superkompüteri adını qazanaraq texnologiya yarışında ABŞ-ni geridə qoyub. Yeni sistemin məhsuldarlığı ABŞ-nin Kaliforniya ştatında yerləşən Lourens Livermor Milli Laboratoriyasına məxsus ən yaxın rəqibindən təxminən 22 faiz yüksəkdir.
Superkompüterlər sahəsində liderlik uğrunda mübarizə uzun illərdir ABŞ, Yaponiya və Çin arasında davam edir. Çin ilk dəfə 2010-cu ildə dünyanın ən güclü superkompüterinə sahib ölkə statusunu əldə etmişdi. Lakin 2023-cü ildən etibarən Çin ildə iki dəfə dərc olunan beynəlxalq superkompüter reytinqlərində iştirakını dayandırmışdı. Buna baxmayaraq, mütəxəssislər Çin istehsalı olan bir sistemin artıq siyahıya liderlik etdiyini ehtimal etsələr də, bunu təsdiqləyəcək kifayət qədər məlumat mövcud deyildi.
Şençjen Milli Superhesablama Mərkəzi tərəfindən yaradılan “Layn Şayn” superkompüteri tamamilə Çin texnologiyalarına əsaslanır. Sistem mərkəzi prosessorlardan tutmuş yaddaş qurğularına, şəbəkə infrastrukturlarına və soyutma sistemlərinə qədər yerli texnologiyalarla təchiz edilib. Digər superkompüterlərdən fərqli olaraq, bu sistem ənənəvi qrafik prosessorlara əsaslanmır.
Ölçüləri tennis meydançasına bərabər olan superkompüterlər elmi tədqiqatlarda, mürəkkəb hesablamalarda və strateji layihələrdə geniş istifadə edilir. Onlar qasırğaların proqnozlaşdırılması, neft yataqlarının müəyyənləşdirilməsi, iqlim modellərinin qurulması və digər yüksək hesablama gücü tələb edən sahələrdə mühüm rol oynayır.
Bu texnologiyalar hərbi sahədə də geniş tətbiq olunur. ABŞ hökuməti indiyədək lider hesab edilən “El Kapitan” superkompüterindən nüvə silahları ehtiyatlarının saxlanılması və texniki vəziyyətinin monitorinqi ilə bağlı proseslərdə, həmçinin digər strateji vəzifələrin yerinə yetirilməsində istifadə edir.
Yeni Çin superkompüterinin təqdim olunması Pekin və Vaşinqton arasında davam edən texnoloji rəqabəti daha da gücləndirib. Son illərdə bu rəqabət xüsusilə süni intellekt, yarımkeçirici texnologiyalar və yüksək məhsuldarlıqlı hesablama sistemləri sahəsində kəskin xarakter alıb.
Superkompüterlərin inkişafında fərqli yanaşma
“Layn Şayn” superkompüteri bu sahədə yeni texnoloji yanaşmanı nümayiş etdirir. Ənənəvi superkompüterlərdə mərkəzi prosessorlar və qrafik prosessorlar müxtəlif vəzifələri yerinə yetirir. Çin mühəndisləri isə bu iki funksiyanı vahid arxitekturada birləşdirərək mürəkkəb hesablamaların daha sürətli həyata keçirilməsinə imkan yaradan xüsusi sxemlər hazırlayıblar.
Mütəxəssislərin fikrincə, bu yanaşma ABŞ-nin son illərdə tətbiq etdiyi ixrac məhdudiyyətlərinə birbaşa cavabdır. Vaşinqtonun qəbul etdiyi qaydalar nəticəsində Çin şirkətlərinin ABŞ istehsalı olan qabaqcıl qrafik prosessorlara, xüsusilə də yüksək məhsuldarlıqlı süni intellekt çiplərinə çıxışı əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılıb. Bu səbəbdən Çin alternativ texnoloji həllərin hazırlanmasına və yerli imkanların genişləndirilməsinə böyük sərmayələr yatırıb.
“Layn Şayn” superkompüteri ümumilikdə 14 milyon hesablama nüvəsindən ibarətdir. Bu nüvələr 90 xüsusi avadanlıq şkafında yerləşdirilib. Sistem üçün istifadə olunan çiplər xüsusi olaraq bu layihə üçün hazırlanıb. Bununla belə, Şençjen Milli Superhesablama Mərkəzi çipləri istehsal edən şirkətin adını açıqlamayıb.
Dünyanın ən güclü superkompüterlərinin siyahısını hazırlayan təşkilatın əsas simalarından biri olan Cek Donqara sistemin texnoloji həllərini yüksək qiymətləndirib. Onun sözlərinə görə, “Layn Şayn”ın əsaslandığı arxitektura olduqca təsiredicidir və Çinin bu səviyyəli texnologiyalara sahib olması onun üçün gözlənilməz deyil.
Cek Donqara həmçinin bildirib ki, “Layn Şayn” layihəsi dövlət maliyyələşdirilməsi hesabına həyata keçirilməyib. Məhz bu amil layihəni hazırlayan mərkəzin beynəlxalq superkompüter yarışında iştirak etməsinə imkan verib.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, “Layn Şayn”ın əldə etdiyi nəticə yalnız superkompüterlər sahəsində deyil, həm də qlobal texnologiya və süni intellekt yarışında qüvvələr nisbətinin dəyişdiyini göstərən mühüm hadisədir.