BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
Son illərdə qlobal narkotik bazarında baş verən tektonik dəyişikliklər Sudanı mühüm bir kəsişmə nöqtəsinə gətirib çıxarıb. Əvvəllər sadəcə tranzit ölkə kimi tanınan Sudan, 2023-cü ildə başlayan daxili müharibə və Suriyadakı siyasi dəyişikliklərdən sonra "kaptagon" adlı sintetik narkotikin qlobal istehsal mərkəzlərindən birinə çevrilmək təhlükəsi ilə üz-üzədir.
Suriya mirası - Şəbəkələrin Sudana köçü
Kaptagon ticarətinin mərkəzi uzun illər boyu Suriya (Əsəd rejimi dövründə) olmuşdur. Lakin 2024-cü ilin dekabrında Suriyada rejimin süqutu və yeni hökumətin narkotik laboratoriyalarına qarşı başladığı genişmiqyaslı təmizləmə əməliyyatları bu qanunsuz sənayeni "evsiz" qoydu.
Suriyadakı istehsal infrastrukturunun dağıdılması narkotik tacirlərini yox etmədi; əksinə, onlar təhlükəsizlik boşluğu olan, lakin strateji mövqeyi əlverişli yeni ərazilər axtarmağa başladılar.
Sudanın paytaxtı Xartum yaxınlığındakı Ceyli bölgəsində aşkar edilən laboratoriyalar Suriyadakı istehsal avadanlıqları ilə eynilik təşkil edir. Bu, təcrübəli kimyagərlərin və texniki bazanın Suriyadan birbaşa Sudana transfer edildiyini sübut edir.
Müharibə iqtisadiyyatı - "Sürətli istehsal, yüksək qazanc"
Sudanda davam edən vətəndaş müharibəsi narkotik istehsalı üçün ideal bir "boşluq" yaradıb. Dövlət nəzarətinin itməsi, sərhədlərin mühafizəsiz qalması və hərbi qruplaşmaların maliyyə axtarışı kaptagon sənayesini stimullaşdırır.
2025-ci ilin fevralında ordunun ələ keçirdiyi laboratoriya saatda 100 min həb istehsal etmək gücünə malikdir. Bu, Sudanın artıq kiçik emalatxanalar mərhələsini keçərək, qlobal tələbatı ödəyə biləcək sənaye potensialına çatdığını göstərir.
Tez-tez Çevik Dəstək Qüvvələrinin (RSF) nəzarətində olan ərazilərdə aşkar edilən bu laboratoriyalar, narkotik ticarətinin müharibənin maliyyələşdirilməsində əsas vasitəyə çevrildiyi şübhələrini artırır.
"Yoxsulların kokaini" və geosiyasi təsir
Kaptagonun populyarlığının arxasında həm iqtisadi, həm də psixoloji amillər dayanır:
Heroin və ya kokainlə müqayisədə qat-qat ucuz olan bu həblər "yoxsulların kokaini" adlanır. Bu da onun həm müharibə zonasındakı döyüşçülər, həm də iqtisadi böhran keçirən gənclər arasında sürətlə yayılmasına səbəb olur.
Kaptagon insanda qorxusuzluq, yuxusuzluq və sonsuz enerji illüziyası yaradır. Bu "kimyəvi cəsarət" münaqişə zonalarında əsgərlərin idarə olunması üçün istifadə edilən təhlükəli bir alətdir.
Sudan təkcə istehsal mərkəzi deyil, həm də strateji logistik qovşaqdır. Ölkənin Qırmızı dəniz sahili boyunca geniş və çətin nəzarət olunan ərazisi narkotikin Körfəz ölkələrinə, xüsusilə Səudiyyə Ərəbistanına çatdırılması üçün əsas qapıdır.
Səudiyyə Ərəbistanı və Dubayda aşkar edilən milyonlarla həblik partiyalar göstərir ki, Sudanın limanları (xüsusilə Port-Sudan yaxınlığı) yeni narkotik dəhlizinin çıxış nöqtələridir.
Kaptagon həblərinin bitki mənşəli olmaması və laboratoriya şəraitində hər yerdə hazırlana bilməsi, onların aşkarlanmasını çətinləşdirir. Balaca bir ayaqqabı qutusuna 5000-dən çox həb yerləşdirmək mümkündür ki, bu da qaçaqmalçılığı asanlaşdırır.
Narkotik ticarəti girdiyi ölkəni daxildən çürüdür. Sudan artıq təkcə ixracatçı deyil, həm də ciddi istehlakçı ölkəyə çevrilməkdədir:
Müharibənin gətirdiyi travmalar və işsizlik gəncləri (hətta 12 yaşlı uşaqları) bu bataqlığa çəkir.
Müharibə səbəbindən dağılmış səhiyyə sistemi narkotik asılılığı ilə mübarizə apara bilmir, bu da ölkədə sosial partlayış riskini artırır.
Sudan iqtisadiyyatının 57 milyard dollarlıq qlobal qeyri-qanuni narkotik bazarına inteqrasiya olunması təkcə bölgə üçün deyil, bütün dünya üçün təhlükəsizlik təhdididir. Əgər beynəlxalq səviyyədə kəşfiyyat mübadiləsi və sərhəd nəzarəti gücləndirilməsə, Sudan "post-Suriya" dövrünün ən böyük narkotik fabrikinə çevriləcək. Bu zənciri qırmaq üçün təkcə laboratoriyaları məhv etmək kifayət deyil; həm də müharibənin gətirdiyi qanunsuz iqtisadi strukturları təsirsiz hala gətirmək lazımdır.