BAKI,VOA Analirik Təhlil Mərkəzi

ABŞ, İsrail və İran arasında müharibə alovlanan kimi Tehranın Körfəz ölkələrinə hücumlar təşkil etməsi mühüm bir sualı gündəmə gətirdi: Müharibə tərəfləri arasında razılaşma və eskalasiya tərəddüdləri davam etdiyi bir vaxtda, bu aramsız hücumlar qarşısında bitərəf qalmaq mümkündürmü?

Bu sualın birbaşa cavabı: Xeyr. İranla gərginlik bu gün başlamayıb və heç vaxt onun öz sərhədləri ilə məhdudlaşmayıb. Bu gərginlik təxminən yarım əsr əvvəl başlayıb və müxtəlif hərbi, təhlükəsizlik və siyasi alətlər vasitəsilə bir çox "ərəb meydanlarına" nüfuz edib. Bu nüfuz xüsusilə "İran ekspansiyasının" acı dadını dadanlar üçün bitərəflik anlayışını qeyri-mümkün bir ideyaya çevirib.

İraq: İran təsirinin başlanğıc nöqtəsi

2003-cü ildə ABŞ Səddan Hüseyn rejimini devirdikdən və dövlət institutlarını dağıtdıqdan sonra İran bu "meydana" böyük qüvvə ilə daxil oldu. Tehran müxtəlif qruplaşmaları və milisləri dəstəkləyərək yeni bir təhlükəsizlik reallığı formalaşdırdı. Artıq dövlət yeganə qərar verici orqan deyil; meydanda ipləri Tehrana bağlı olan bir neçə güc mərkəzi yaranıb.

Qasım Süleymani bu nüfuzu şəxsən idarə edərək İraq, Suriya və Livanı birləşdirən transmilli bir şəbəkə qurdu. Bu şəbəkə sürətlə hərəkət etmək və İranın düşmənlərini müxtəlif meydanlarda, o cümədən Körfəz ölkələrində hədəf almaq iqtidarındadır.

Suriya və Livan: Strateji dayaq nöqtələri

İranın Suriyadakı mövcudluğu təsadüfi deyil, Xomeyni inqilabının ilk illərindən Hafiz Əsədlə başlayan uzunmüddətli ittifaqın davamıdır. Suriya "Baas" partiyası ilə Tehrandakı "İslam İnqilabı" arasındakı bu ittifaq 80-ci illərin əvvəllərində Livanda "Hizbullah"ın yaradılması ilə nəticələndi. Suriyada etirazlar başlayanda İran bitərəf qalmadı, birbaşa münaqişəyə müdaxilə etdi, rejimi dəstəklədi, məsləhətçilər və döyüşçülər göndərərək müharibənin gedişatını Əsədin xeyrinə dəyişdi.

Yəmən və Fələstin: Yeni cəbhələr

Yəməndə də eyni ssenari təkrarlandı: Husilərə verilən maliyyə, silah və təlim dəstəyi onlara geniş əraziləri ələ keçirməyə imkan verdi. Bu, Körfəz ölkələrinin sərhədində daimi təhlükə və qeyri-sabitlik reallığı yaratdı. Bu təhdid təkcə Yəmənlə məhdudlaşmır, həm də dünya ticarətinin ana damarı olan Bab əl-Məndəb boğazını və Qırmızı dənizdəki naviqasiyanı birbaşa hədəfə alır. İran həmçinin Fələstin meydanına da əl uzadaraq Qəzzadakı qruplaşmaları ideoloji və lojistik cəhətdən dəstəkləyir.

İki fərqli görüşün toqquşması

İranın bu yayılma siyasəti 1979-cu ildəki "inqilab ixracı" ideyasına əsaslanır və xaos, yoxsulluq və ekstremizmə investisiya qoyaraq dövlət sərhədlərini aşan paralel şəbəkələr qurub.

Bunun müqabilində Körfəz ölkələri tamamilə fərqli bir görüş və yanaşma təqdim edirlər:

İnkişaf və Sabitlik: Onlar ərəb ölkələrinə maliyyə yardımları, iqtisadi layihələr və diplomatik dəstək təklif edirlər.

Gələcək və Keçmiş: Körfəz "xaos əvəzinə sabitlik", "gizli hüceyrələr əvəzinə investisiya", "milislər əvəzinə nizamlı ordu" modelini irəli sürür.

Texnologiya və Müharibə: Bu mübarizə həm də "alqoritmlər və dronlar", "gələcək və keçmiş" arasındakı mübarizədir.

Bu iki baxış bucağı qarşısında bitərəf qalmamaq artıq mənəvi bir zərurət, tərəf tutmaq isə milli maraqdır. Bitərəflik tərəflər arasında neytral bir məsafənin olmasını tələb edir, lakin regionun bu məkanı artıq müdaxilələr, acı təcrübələr və Tehranın PUA-ları ilə doludur.