BAKI,VOA, Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı hərbi əməliyyatlardan iki həftə keçməsinə baxmayaraq, əldə olunan nəticələr müharibənin əsas strateji hədəflərinə çatmaqda çətinlik çəkdiyini göstərir. Genişmiqyaslı hava zərbələrinə rəğmən, Tehran rejimi hələ də ayaqdadır və bölgədəki hərbi gərginlik daha da mürəkkəbləşir.
Strateji hədəflər və mövcud reallıq
Müharibənin başlanğıcında Vaşinqton və Tel-Əvivin hədəfləri arasında müəyyən fərqlər var idi. Prezident Trampın əsas məqsədi rejimi daxildən sarsıtmaq və İrana strateji kursunu dəyişdirmək üçün təzyiq etmək idisə, Benyamin Netanyahu rejimin tamamilə devrilməsini və İranın bir neçə hissəyə parçalanmasını hədəfləyirdi.
Lakin keçən iki həftə göstərdi ki, bu hədəflər həddindən artıq iddialıdır. İslam Respublikasının institusional quruluşu və gücün müxtəlif mərkəzlər arasında bölüşdürülməsi "rejimin başını kəsmək" strategiyasının effektivliyini azaldır. Ali rəhbər Əli Xameneinin ölümündən sonra oğlu Müctəba Xameneinin sürətlə hakimiyyətə gəlməsi və bütün dövlət strukturlarının ona beyət etməsi sistemin daxili birliyinin qorunduğunu göstərir.
Hərbi arsenal və raket təhdidi
İsrail və ABŞ kəşfiyyatı İranın və "Hizbullah"ın raket potensialını qiymətləndirərkən ciddi xətalara yol verib. Martın 11-də İsrail ərazisində hava həyəcanı siqnallarının 13 dəfə çalınması və 200-dən çox raketin dəf edilməsi İranın hələ də böyük hücum potensialına malik olduğunu sübut edir. Müctəba Xameneinin son müraciətində vurğuladığı "yeni cəbhələrin açılması" və Hörmüz boğazının qapadılması hədələri Tehranın geri çəkilmək niyyətində olmadığını göstərir.
Nüvə obyekti və uran problemi
Müharibənin ən çətin hədəflərindən biri İranın 60% zənginləşdirilmiş 440 kiloqramlıq uran ehtiyatını ələ keçirmək və ya məhv etməkdir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) təxminlərinə görə, bu ehtiyatlar İsfahan yaxınlığındakı dağlıq ərazidə gizlədilir. Lakin bu obyekti nəzarətə götürmək üçün genişmiqyaslı quru əməliyyatı və xüsusi təyinatlı qüvvələrin cəlb edilməsi tələb olunur ki, bu da radiasiya sızması riski və İran quru qoşunlarının tam döyüş hazırlığı səbəbindən olduqca təhlükəlidir.
Bu müharibənin digər mühüm tərəfi onun "yalnız ABŞ və İsrailin müharibəsi" kimi qalmasıdır. Nə Avropa müttəfiqləri (Britaniya, Fransa, İtaliya, Almaniya), nə də İranın ərəb qonşuları bu koalisiyaya qoşulmaq istəmir. Avropa ölkələri müharibənin hüquqi və mənəvi əsaslarının olmadığını bildirərək, yalnız müdafiə məqsədli logistik dəstəklə kifayətlənirlər.
İran isə öz növbəsində qonşu ölkələrdəki ABŞ bazalarını və Hörmüz boğazındakı neft daşımalarını hədəf almaqla qlobal enerji böhranı yaratmağa çalışır. Tehranın "əgər bizim infrastrukturumuz vurulsa, bütün regionun infrastrukturu məhv ediləcək" mesajı regional dövlətləri müharibədən uzaq durmağa məcbur edir.
Müharibənin gələcək ssenariləri
Prezident Trampın ziddiyyətli bəyanatları və Pentaqonun bölgəyə əlavə 5 min dəniz piyadası göndərməsi müharibənin daha da uzanacağına və ya yeni mərhələyə keçəcəyinə işarə edir. Ehtimal olunan ssenarilər:
Xarq adasının işğalı: İran neftinin 90%-nin ixrac edildiyi bu adanın nəzarətə götürülməsi ABŞ üçün "qələbə simvolu" ola bilər.
Cənubi Livanın yenidən işğalı: İsrailin "Hizbullah"ı Litani çayının şimalına sıxışdırmaq cəhdi bölgədə illərlə davam edəcək yeni bir bataqlıq yarada bilər.
Şərtsiz atəşkəs: Əgər gizli diplomatik kanallar vasitəsilə uran ehtiyatları ilə bağlı razılıq əldə olunarsa, müharibə qəfil dayana bilər.
Yekun olaraq, bu müharibə istər ABŞ-ın qlobal nüfuzu, istərsə də İranın daxili sabitliyi üçün dərin izlər qoyacaq. Müharibənin uğursuzluğu ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki mövqelərinin zəifləməsinə, uğuru isə regionun yeni bir xaos dövrünə girməsinə səbəb ola bilər.