BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
2011-ci il 25 Yanvar hadisələri Misirin müasir tarixində dönüş nöqtəsi kimi təqdim edilsə də, illər keçdikcə bu prosesin niyə uğurla nəticələnmədiyi sualı daha kəskin şəkildə gündəmə gəlir. İnqilabın ildönümləri yaxınlaşdıqca məsuliyyətin kimdə olduğu barədə qarşılıqlı ittihamlar yenidən alovlanır. Lakin məsələni emosional müstəvidən çıxarıb siyasi analiz prizmasından dəyərləndirmək zərurəti artıq qaçılmazdır.
Problemin mərkəzində dayanan əsas sual belə formalaşdırıla bilər: Misir cəmiyyəti və siyasi elita 2011-ci ildə həqiqətən də köklü dəyişiklik üçün yetkin idimi, yoxsa inqilab strateji baxımdan vaxtından əvvəl baş verdi?
Plansız dəyişiklik: tarixi risklər
Tarixi təcrübə göstərir ki, Fransa İnqilabından (1789) başlayaraq bütün köklü siyasi dəyişikliklər yalnız kütləvi etirazla deyil, eyni zamanda aydın yol xəritəsi ilə müşayiət olunduqda nəticə verib. Əks halda dəyişiklik cəhdi riskə, hətta siyasi avantüraya çevrilir.
25 Yanvar hadisələrində də tərəflər nəyə qarşı olduqları mövzusunda razılaşsalar da, nəyin qurulacağı, hansı idarəçilik modelinin formalaşacağı, keçid dövrünün necə tənzimlənəcəyi məsələlərində ortaq mövqe mövcud deyildi. Bu isə qaçılmaz olaraq siyasi parçalanmaya yol açdı.
11 Fevraldan sonra dağılan birlik
Hüsni Mübarəkin 11 fevral 2011-ci ildə istefası Misiri zorakı ssenaridən xilas etsə də, həmin andan etibarən inqilabçı birlik sürətlə dağılmağa başladı. Tahrir meydanında formalaşan həmrəylik qısa müddətdə qarşılıqlı şübhə və düşmənçiliklə əvəz olundu.
Bu proses yalnız Misirə xas deyildi. Tarix göstərir ki, konsensus olmadan hakimiyyətin devrilməsi əksər hallarda siyasi xaosla nəticələnir. Yeni sistemin konturları əvvəlcədən razılaşdırılmadıqda, keçid dövrü münaqişə meydanına çevrilir.
Siyasi yetkinlik problemi
İnqilabdan sonra ortaya çıxan əsas reallıq siyasi aktorların və cəmiyyətin bu ağır məsuliyyəti daşımağa hazır olmaması idi. Partiyalar, hərəkatlar və ictimai qruplar hadisələrin axarına qoşulsalar da, yeni reallığa uyğun davranış modeli formalaşdıra bilmədilər.
Siyasi dialoq mədəniyyəti, qarşılıqlı tanıma və etimad mexanizmləri yetərli deyildi. Bu isə sağlam keçid dövrü üçün zəruri olan milli konsensusun yaranmasını mümkünsüz etdi.
İnqilabdan əvvəl yarımçıq qalan dialoq
1980–1990-cı illərdən etibarən Misirdə müxtəlif siyasi cərəyanlar arasında dialoq cəhdləri mövcud idi. Xüsusilə 1994-cü il peşə birlikləri konfransı milli islahat üçün ümumi çərçivə yaratmaq baxımından mühüm addım idi. Lakin bu proses 2011-ci ilə qədər kifayət qədər dərinləşmədi.
Siyasi tanışlıq və qarşılıqlı etimad yetkin səviyyəyə çatmadan baş verən inqilab, bu səbəbdən dayanıqlı demokratik sistem yarada bilmədi.
“Vaxtından əvvəl inqilab” paradoksu
Bu kontekstdə 25 Yanvar hadisələrini “vaxtından əvvəl baş vermiş inqilab” kimi xarakterizə etmək mümkündür. Əgər dəyişiklik prosesi tədricən davam etsəydi, demokratik keçid daha az riskli ola bilərdi. Lakin inqilab baş verdikdən sonra onun uğursuzluqla nəticələnməsi artıq struktur səbəblərdən qaçılmaz idi.
Bu səbəbdən illərdir davam edən qarşılıqlı ittihamlar siyasi baxımdan əsassızdır. Çünki məsələ fərdi və ya qrup səhvləri deyil, ümumi siyasi yetkinliyin yetərsizliyi idi.
25 Yanvar İnqilabının əsas problemi nə lider çatışmazlığı, nə də xarici müdaxilə idi. Əsas problem siyasi konsensusun, qarşılıqlı tanımanın və yetkin dialoqun olmaması idi. Bir-birini tanımayan, bir-birindən qorxan siyasi qüvvələrin birlikdə uğurlu keçid qurması mümkün deyildi.