BAKI, AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
İsrail Enerji naziri Eli Kohenin Misirə qaz ixracına dair rekord dəyərli müqaviləni təsdiq etməkdən imtina etməsi ABŞ-ın kəskin reaksiyasına səbəb olub və Vaşinqton Enerji naziri Kris Raytın gələn həftəki İsrail səfərini ləğv edib.
Məsələyə yaxın mənbələr bildirirlər ki, söhbət avqust ayında İsrailin “Leviathan” yatağı ilə bağlanan 35 milyard dollarlıq ixrac müqaviləsindən gedir - bu, ölkənin tarixində ən böyük enerji ixrac razılaşmasıdır. Lakin Kohen müqaviləyə imza atmadan əvvəl “İsrail bazarı üçün ədalətli və cəlbedici qiymətlərin” təmin edilməsini tələb edir.
Kohenin qərarı həm Vaşinqton, həm də müqavilənin icrasında iştirak edən ABŞ enerji nəhəngi Chevron şirkətində narazılıq yaradıb. İsrail mediası yazır ki, Tramp administrasiyası müqavilənin təsdiqi üçün həm Kohenə, həm də Baş nazir Benyamin Netanyahoya ciddi təzyiq göstərib.
“Israel 24” telekanalı bildirib ki, Kohen danışıqlar başa çatmadan ixrac icazəsini imzalamaqdan imtina edib və qiymət məsələsi həll olunana qədər prosesi dondurub.
İsrail mediası yazır ki, müqavilənin gecikməsinin arxasında iqtisadi səbəblərlə yanaşı, Misirlə siyasi narazılıq da dayanır. Kanalın məlumatına görə, İsrail tərəfi Qahirənin müəyyən sülh razılaşması öhdəliklərini pozduğunu iddia edir.
Analitiklər hesab edir ki, Tel-Əviv qaz məsələsindən Misirə təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir. Misir Qətər və Türkiyə ilə birlikdə 10 oktyabrda imzalanmış Qəzzə atəşkəsi və Trampın sülh planının əvvəlki mərhələsinin icrasında əsas vasitəçi rolunu oynayır. Lakin tərəflər arasında prosesin ləngiməsi gərginliyi artırıb.
Bu müqavilə təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi əhəmiyyət daşıyır:
İsrail: artıq daxili tələbatı tam ödəyir və qazı strateji gəlir mənbəyinə çevirmək istəyir;
Misir: İsrail qazını həm daxili bazarda istifadə edir, həm də İdku və Damietta zavodlarında mayeləşdirərək Avropa və Asiyaya yenidən ixrac edir;
ABŞ: bölgədə enerji əməkdaşlığını Qəzzə planının mühüm elementi hesab edir.
Hazırda İsrail qazı “Leviathan” və “Tamar” yataqlarından Aralıq dənizi xətti ilə Şimali Sinaya çatdırılır. “Leviathan”ın ehtiyatı təxminən 620 milyard kubmetr olaraq qiymətləndirilir və 2019-cu ildən ixracda əsas rol oynayır.
Səfərin ləğvi ABŞ-İsrail energetika əməkdaşlığına açıq narazılığın nadir siqnallardan biridir. Vaşinqton hesab edir ki, müqavilə Qəzzə sülh planının enerji sütununu təşkil edir və gecikmələr prosesi riskə atır. İsrail isə daxili bazarın maraqlarını əsas gətirərək geri çəkilmir.
Hazırda danışıqların taleyi qeyri-müəyyəndir, lakin analitiklər razılaşmanın gecikməsinin həm Vaşinqton-Tel-Əviv, həm də Tel-Əviv-Qahirə xəttində gərginliyi artıra biləcəyini deyirlər.