VOA-nın təqdim etdiyi Hüquq Bələdçisi rubrikasında Quba 1 saylı Mediasiya Təşkilatının direktoru, hüquqşünas mediator Hümmət Əliyev Direktivin əsas məqsədləri barədə mühüm məqamlara aydınlıq gətirib.
Avropa İttifaqının Mediasiya Direktivi (2008/52/EC) mülki və kommersiya mübahisələrinin məhkəmədənkənar həllini təşviq etmək, mediasiyanın keyfiyyətini artırmaq və üzv dövlətlər arasında sərhədlərarası mübahisələrin səmərəli həllini təmin etmək məqsədi daşıyır. Direktiv mediasiyanı məhkəmə araşdırmasına alternativ deyil, onu tamamlayan mexanizm kimi qiymətləndirir. Əsas məqsəd tərəflərin daha az vaxt və xərc sərf etməklə, qarşılıqlı razılıq əsasında davamlı həllə nail olmalarını təmin etməkdir.
Azərbaycan Respublikasında da mediasiya institutunun inkişaf etdirilməsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. "Mediasiya haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu mediasiyanın könüllülük, tərəflərin bərabərliyi, qərəzsizlik, müstəqillik və məxfilik prinsipləri əsasında həyata keçirilməsini nəzərdə tutur ki, bu yanaşma Avropa Mediasiya Direktivi ilə mahiyyət etibarilə üst-üstə düşür.
Üzv ölkələr üçün hansı öhdəliklər var?
Direktiv Avropa İttifaqına üzv dövlətlər qarşısında mediasiyanın effektiv tətbiqi üçün zəruri hüquqi və institusional mexanizmlərin yaradılması öhdəliyini qoyur. Üzv dövlətlər mediasiya nəticəsində əldə edilmiş barışıq sazişlərinin icra oluna bilməsini təmin etməli, mediasiya prosesinin məxfiliyini qoruyan hüquqi normalar qəbul etməli və iddia müddətlərinin mediasiya zamanı qorunmasına dair mexanizmlər yaratmalıdırlar.
Bununla yanaşı, dövlətlər mediasiya xidmətlərinin keyfiyyətinin artırılması, mediatorların hazırlanması və etik standartların tətbiqi istiqamətində də tədbirlər həyata keçirməlidirlər. Bu yanaşma mediasiyaya ictimai etimadın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
Azərbaycan qanunvericiliyində də mediasiya sahəsində peşəkar fəaliyyətin tənzimlənməsi, mediatorların hazırlanması, sertifikatlaşdırılması və fəaliyyətinə nəzarət mexanizmləri nəzərdə tutulmuşdur ki, bu da beynəlxalq standartlarla uyğunluğun təmin edilməsinə xidmət edir.
Mediasiyanın təşviqi necə aparılır?
Direktiv mediasiyanın geniş tətbiqini təşviq etmək məqsədilə bir neçə istiqaməti ön plana çıxarır. Bunlara ilk növbədə cəmiyyətin maarifləndirilməsi, hakimlərin və hüquqşünasların mediasiya barədə məlumatlandırılması, məhkəmələrin tərəflərə mediasiyanı tövsiyə etməsi və mediatorların peşə hazırlığının gücləndirilməsi daxildir.
Bir çox Avropa ölkəsində məhkəmələr müəyyən kateqoriyalı mübahisələr üzrə tərəflərə mediasiyaya müraciət etməyi tövsiyə edir, bəzi hallarda isə ilkin məlumatlandırıcı mediasiya görüşündə iştirak qanunvericiliklə nəzərdə tutulur. Bu yanaşma məhkəmələrin iş yükünün azalmasına və mübahisələrin daha qısa müddətdə həllinə müsbət təsir göstərir.
Azərbaycanda da mediasiyanın təşviqi istiqamətində ardıcıl islahatlar həyata keçirilir. Xüsusilə ailə, əmək və kommersiya xarakterli bəzi mübahisələr üzrə mediasiyaya ilkin müraciət mexanizmi tətbiq edilir. Bu, həm məhkəmə sisteminin səmərəliliyinin artırılmasına, həm də tərəflər arasında münasibətlərin qorunmasına xidmət edir.
Gizlilik necə qorunur?
Mediasiya prosesinin əsas prinsiplərindən biri məxfilikdir. Avropa Mediasiya Direktivi mediatorun və mediasiya prosesində iştirak edən şəxslərin, qanunla müəyyən edilmiş istisnalar xaricində, mediasiya zamanı əldə etdikləri məlumatları açıqlamamasını nəzərdə tutur. Bu prinsip tərəflərin sərbəst və açıq şəkildə mövqelərini ifadə etməsinə imkan yaradır və qarşılıqlı etimadı gücləndirir.
Azərbaycan Respublikasının "Mediasiya haqqında" Qanununda da məxfilik prinsipi ətraflı tənzimlənmişdir. Qanuna əsasən, mediasiya zamanı əldə edilmiş məlumatlar tərəflərin razılığı olmadan üçüncü şəxslərə açıqlana bilməz və həmin məlumatlardan sonradan məhkəmə prosesində sübut kimi istifadə olunması qanunvericiliklə məhdudlaşdırılır. Yalnız qanunda nəzərdə tutulmuş xüsusi hallar, məsələn, ictimai təhlükəsizlik və ya cinayət xarakterli halların mövcudluğu zamanı bu prinsipdən istisnalara yol verilə bilər.
Belə hüquqi təminatlar mediasiyaya olan etimadın formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Azərbaycan üçün hansı təcrübələr var?
Avropa Mediasiya Direktivi Azərbaycan üçün bir sıra mühüm təcrübələr təqdim edir. İlk növbədə, mediasiya mədəniyyətinin formalaşdırılması yalnız qanun qəbul etməklə deyil, həm də cəmiyyətin hüquqi maarifləndirilməsi, mediatorların peşəkarlığının artırılması və dövlət institutlarının mediasiyaya dəstəyinin gücləndirilməsi ilə mümkündür.
Eyni zamanda, mediasiya nəticəsində əldə edilmiş razılaşmaların operativ icrası, elektron mediasiya imkanlarının genişləndirilməsi, mediatorların davamlı təlim proqramlarına cəlb edilməsi və biznes subyektləri arasında mediasiyadan istifadənin təşviqi gələcək inkişaf istiqamətləri kimi qiymətləndirilə bilər.
Azərbaycan son illərdə mediasiya sahəsində mühüm institusional və qanunvericilik islahatları həyata keçirmişdir. Növbəti mərhələdə Avropa təcrübəsindən istifadə etməklə mediasiyanın tətbiq dairəsinin genişləndirilməsi, vətəndaşların bu institut haqqında məlumatlılığının artırılması və mediasiyanın hüquqi mədəniyyətin ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi ölkədə alternativ mübahisələrin həlli mexanizmlərinin daha da güclənməsinə töhfə verə bilər.
Ünvan: Quba şəhəri, Heydər Əliyev prospekti,
"İlqaroğlu" Business Center, II mərtəbə.
Tel.mob: (+994) 77 250.77.44, (+994) 77 450.77.44
E/ünvan:[email protected]
Şabran ofisi:
Ünvan: Şabran şəhəri, Zərifə Əliyev küç., (Şabran Məhkəməsinin qarşısı)
Tel.mob: (+994) 77 588.77.4