BAKI,VOA

1925-ci il iyulun 21-də ABŞ tarixində “Əsrin məhkəməsi” kimi tanınan məşhur Skops işi (Scopes Trial) yekunlaşdı və məktəb müəllimi Con T. Skops (John T. Scopes) Tennessi ştatında dövlət məktəblərində təkamül nəzəriyyəsinin tədrisini qadağan edən qanunu pozmaqda təqsirli bilinərək məhkum edildi.

Məhkəmənin nəticəsi əvvəlcədən demək olar ki, məlum idi. Andlılar heyəti cəmi bir neçə dəqiqəlik müşavirədən sonra zaldan çıxaraq günah hökmünü elan etdi. Skops 100 dollar cərimə olundu. Lakin hüquqi baxımdan uduzmasına baxmayaraq, təkamül nəzəriyyəsinin tərəfdarları ictimai rəy uğrunda mübarizədə üstünlük qazandılar.

Tarixçilərin fikrincə, sonradan məşhurlaşan “Küləklə sovrulan miras” (“Inherit the Wind”) əsəri və onun ekranlaşdırılması hadisəni daha dramatik göstərsə də, Skops məhkəməsi əslində əvvəlcədən hazırlanmış geniş ictimai diqqət kampaniyasının bir hissəsi idi.

Hadisələrin başlanğıcı 1925-ci il mayın 4-nə təsadüf edir. Həmin gün Amerika Vətəndaş Azadlıqları İttifaqı (ACLU) qəzetlərdə elan yayımlayaraq Tennessi ştatında təkamül nəzəriyyəsinin tədrisini qadağan edən yeni qanuna qarşı çıxmaq istəyən müəllimlərə hüquqi yardım göstərməyə hazır olduğunu bildirdi.

Nyu-Yorkdan Tennessinin Dayton şəhərinə köçmüş Corc V. Rappleya (George W. Rappleyea) bu elanı gördükdən sonra şəhərin diqqət mərkəzinə çevrilməsi üçün məhkəmə təşkil etməyi təklif etdi. Əhalisi 2 mindən az olan Dayton şəhərinin rəhbərləri bu ideyanı tezliklə dəstəklədilər.

Şəhər məktəbinin rəhbəri qanunun tərəfdarı olsa da, məhkəmənin Dayton üçün reklam imkanları yaradacağını düşünürdü. Yerli prokurorlar da planın bir hissəsi idi. Sadəcə məhkəmədə ittiham ediləcək şəxsi tapmaq lazım idi.

Bu rol üçün 24 yaşlı Con T. Skops seçildi. O, yerli orta məktəbdə biologiya müəllimi və futbol məşqçisi idi. Skops uzun müddət Daytonda qalmağı planlaşdırmadığı üçün bu təklifi qəbul etdi. Əslində onun təkamül nəzəriyyəsini dərs zamanı izah edib-etmədiyi ciddi araşdırılmadı. Dövlət tərəfindən təsdiqlənmiş və təkamül mövzusunun yer aldığı biologiya kitabından istifadə etməsi kifayət hesab edildi.

Skopsun həbsi üçün order verildi və məhkəmənin yay aylarında keçiriləcəyi elan edildi.

Məhkəmə Tennessi daxilində birmənalı qarşılanmasa da, Dayton şəhəri böyük hazırlıq gördü. Mətbuat nümayəndələri və tamaşaçılar üçün məhkəmə zalına əlavə 500 yer artırıldı, açıq ərazidə və şəhərdəki bir neçə auditoriyada səsucaldan sistemlər quraşdırıldı.

Hadisə qısa müddətdə ölkə miqyaslı müzakirəyə çevrildi. ABŞ-da təkamül nəzəriyyəsi ilə yaradılış anlayışı arasındakı mübahisənin əsas simalarından biri olan sabiq konqresmen və ABŞ dövlət katibi Uilyam Cenninqs Brayan (William Jennings Bryan) ittiham tərəfinə rəhbərlik etməyə başladı.

Brayan ABŞ-da təkamül nəzəriyyəsinin məktəblərdə tədrisinə qarşı kampaniyanın əsas təşkilatçılarından biri idi və Tennessi qanunu onun bu istiqamətdə ilk böyük qələbəsi hesab olunurdu.

Müdafiə tərəfi isə dövrün ən məşhur hüquqşünaslarından biri Klarens Darrou (Clarence Darrow) tərəfindən təmsil olunurdu. Darrou təkamül və yaradılış məsələsi üzrə Brayanla açıq müzakirəyə çıxmaq üçün müdafiə heyətinə qoşuldu.

Məhkəmə ölkə tarixində ilk dəfə radio vasitəsilə canlı yayımlandı. İyulun 10-da başlayan prosesdə hər iki tərəfin çıxışları böyük maraq doğurdu. Lakin qısa müddət sonra hakim Darrounun təkamül nəzəriyyəsinin elmi əsaslarını müzakirəyə çıxarmaq cəhdlərini dayandırdı.

Məhkəmənin adi prosesə çevriləcəyini görən Darrou fərqli strategiyaya əl atdı. O, ittiham tərəfinin əsas nümayəndəsi Brayanı şahid kimi çağırdı. Hakim buna icazə vermək istəməsə də, Brayan bu çağırışı qəbul etdi.

Tarixə düşən həmin dialoq zamanı Darrou Brayanı Bibliyada dünyanın yaranması ilə bağlı mətnlərin hərfi izahı üzərində sorğu-suala tutdu. Güclü sualları ilə o, Bibliyanın tam hərfi şərhinin mümkün olmadığını qəbul etdirməyə nail oldu və Brayanın mövqeyini ictimaiyyət qarşısında zəif göstərdi.

Darrounun çıxışı Skopsun məhkum edilməsinin qarşısını ala bilmədi. Lakin sonradan qərar texniki səbəblərə görə ləğv edildi. Buna baxmayaraq, ABŞ mətbuatında və ictimai müzakirələrdə əsas üstünlüyü təkamül nəzəriyyəsinin tərəfdarları qazandı.

Skops məhkəməsi elm, din, təhsil azadlığı və konstitusion hüquqlar ətrafında ABŞ tarixinin ən məşhur hüquqi qarşıdurmalarından biri kimi yadda qaldı.