VOA-nın təqdim etdiyi Hüquq Bələdçisi rubrikasında Quba 1 saylı Mediasiya Təşkilatının direktoru, hüquqşünas mediator Hümmət Əliyev Türk dövlətlərində mediasiya barədə mühüm məqamlara aydınlıq gətirib.
Son illərdə alternativ mübahisələrin həlli üsulları bütün dünyada olduğu kimi, Türk dövlətlərində də hüquqi islahatların mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Məhkəmələrin iş yükünün azaldılması, vətəndaş məmnuniyyətinin artırılması, sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılması və cəmiyyət daxilində barışıq mədəniyyətinin təşviqi məqsədilə mediasiya institutunun inkişafına xüsusi diqqət yetirilir.
Azərbaycan Respublikasında mediasiya institutu "Mediasiya haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə tənzimlənir və ölkəmizdə bu sahədə mühüm institusional inkişaf mərhələsi yaşanmaqdadır. Eyni zamanda Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və digər Türk dövlətlərində də mediasiyanın tətbiq dairəsi ildən-ilə genişlənir. Bu baxımdan Türk dünyasında mediasiya sahəsində təcrübə mübadiləsi və hüquqi əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
- Türk dünyasında mediasiya hansı mərhələdədir?
Türk dövlətlərində mediasiya institutu müxtəlif inkişaf mərhələlərində olsa da, ümumi tendensiya onun sürətli inkişafını göstərir.
Türkiyə mediasiyanın tətbiqi baxımından regionda ən inkişaf etmiş ölkələrdən biridir. Burada əmək, kommersiya və istehlak mübahisələrinin müəyyən kateqoriyaları üzrə məhkəməyə müraciətdən əvvəl mediasiyaya müraciət edilməsi qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuşdur. Bu model məhkəmələrin iş yükünün azalmasına və mübahisələrin daha qısa müddətdə həllinə mühüm töhfə vermişdir.
Azərbaycan Respublikasında mediasiya institutu son illərdə əhəmiyyətli inkişaf yolu keçmişdir. "Mediasiya haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun qəbulundan sonra peşəkar mediatorların hazırlanması, mediasiya təşkilatlarının yaradılması və məcburi ilkin mediasiya tətbiq edilən mübahisə kateqoriyalarının müəyyən edilməsi bu sahənin inkişafına ciddi təkan vermişdir.
Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanda da mediasiya hüquqi sistemin mühüm elementlərindən birinə çevrilməkdədir. Bu ölkələrdə mediasiya həm məhkəmədənkənar mübahisələrin həlli vasitəsi, həm də cəmiyyətdə sosial barışığın möhkəmləndirilməsi mexanizmi kimi qiymətləndirilir.
- Ortaq hüquqi yanaşma varmı?
Türk dövlətlərinin mediasiya sahəsində qəbul etdikləri qanunvericilik aktları arasında bir sıra ümumi prinsiplər mövcuddur.
Əsas ortaq yanaşmalar aşağıdakılardır:
könüllülük prinsipi;
tərəflərin bərabərliyi;
mediatorun müstəqilliyi və qərəzsizliyi;
məxfilik prinsipi;
tərəflərin sərbəst iradəsi əsasında razılığın əldə olunması.
Bu prinsiplər beynəlxalq mediasiya standartlarına tam uyğundur və BMT-nin beynəlxalq sənədləri, Avropa təcrübəsi və qabaqcıl hüquqi yanaşmalar əsasında formalaşdırılmışdır.
Azərbaycan Respublikasının "Mediasiya haqqında" Qanunu da məhz bu fundamental prinsiplər üzərində qurulmuşdur ki, bu da ölkəmizin Türk dövlətləri ilə hüquqi əməkdaşlığını daha da asanlaşdırır.
- Tarixi uzlaşma ənənələri necə rol oynayır?
Türk xalqlarının tarixində mübahisələrin qarşılıqlı anlaşma və barışıq yolu ilə həll olunması qədim hüquqi və ictimai ənənələrdən biridir.
Əsrlər boyu ağsaqqalların, el böyüklərinin və nüfuzlu şəxslərin iştirakı ilə tərəflər arasında barışığın əldə olunması cəmiyyətin sabitliyinin qorunmasına xidmət etmişdir. Mübahisələrin məhkəməyə çatdırılmadan həll edilməsi həm ailə münasibətlərində, həm də icma həyatında geniş tətbiq olunmuşdur.
Müasir mediasiya institutu həmin tarixi dəyərlərin hüquqi çərçivədə və peşəkar qaydalar əsasında inkişaf etdirilmiş forması kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu baxımdan mediasiya Türk xalqlarının hüquqi mədəniyyətinə yad institut deyil, əksinə, onların əsrlər boyu formalaşdırdıqları uzlaşma ənənələrinin müasir hüquq sistemində davamıdır.
- Regional əməkdaşlıq niyə vacibdir?
Türk dövlətləri arasında iqtisadi, ticari və investisiya əlaqələrinin sürətlə genişlənməsi hüquqi əməkdaşlığın da inkişafını zəruri edir.
Regional əməkdaşlıq aşağıdakı istiqamətlərdə mühüm əhəmiyyət daşıyır:
mediatorların peşə hazırlığında təcrübə mübadiləsi;
ortaq təlim proqramlarının hazırlanması;
beynəlxalq kommersiya mediasiyasının inkişaf etdirilməsi;
transsərhəd mübahisələrin daha səmərəli həlli;
mediasiya üzrə vahid etik standartların formalaşdırılması.
Bu əməkdaşlıq yalnız hüquq sahəsinə deyil, həm də iqtisadi inteqrasiyanın güclənməsinə və investor etimadının artmasına xidmət edir.
- Gələcək perspektivlər nələrdir?
Türk dövlətlərində mediasiyanın gələcək inkişaf perspektivləri olduqca müsbətdir.
İlk növbədə, rəqəmsal mediasiya xidmətlərinin geniş tətbiqi, onlayn mediasiya platformalarının yaradılması və süni intellekt texnologiyalarından istifadə mübahisələrin daha operativ həllinə imkan yaradacaq.
Bununla yanaşı, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində mediasiya sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, ortaq elmi araşdırmaların aparılması, beynəlxalq konfransların təşkili və vahid peşə standartlarının hazırlanması gələcək inkişafın əsas istiqamətlərindən biri hesab olunur.
Azərbaycan bu prosesdə fəal iştirak etməklə həm milli mediasiya institutunun inkişafına, həm də Türk dünyasında hüquqi inteqrasiyanın gücləndirilməsinə mühüm töhfə verə bilər.
Mediasiya bu gün Türk dövlətlərinin hüquqi sistemində yalnız alternativ mübahisələrin həlli üsulu deyil, həm də hüquqi mədəniyyətin, sosial dialoqun və qarşılıqlı etimadın inkişafına xidmət edən mühüm institut kimi çıxış edir.
Türk dövlətlərini birləşdirən ortaq tarix, ortaq mədəniyyət və ortaq hüquqi dəyərlər mediasiya sahəsində daha sıx əməkdaşlıq üçün əlverişli zəmin yaradır. Bu əməkdaşlığın gücləndirilməsi həm vətəndaşların hüquqlarının daha səmərəli müdafiəsinə, həm də regionda hüquqi sabitliyin və iqtisadi inkişafın möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfə verəcəkdir.
Ünvan: Quba şəhəri, Heydər Əliyev prospekti,
"İlqaroğlu" Business Center, II mərtəbə.
Tel.mob: (+994) 77 250.77.44, (+994) 77 450.77.44
E/ünvan:[email protected]
Şabran ofisi:
Ünvan: Şabran şəhəri, Zərifə Əliyev küç., (Şabran Məhkəməsinin qarşısı)
Tel.mob: (+994) 77 588.77.4