Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) son illərdə iqtisadi inteqrasiya, investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması və hüquqi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atır. Bu əməkdaşlığın mühüm komponentlərindən biri də beynəlxalq kommersiya mübahisələrinin səmərəli həlli mexanizmlərinin formalaşdırılmasıdır.

Son illərdə alternativ mübahisələrin həlli üsulları bütün dünyada olduğu kimi, Türk dövlətlərində də hüquqi islahatların mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Məhkəmələrin iş yükünün azaldılması, vətəndaş məmnuniyyətinin artırılması, sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılması və cəmiyyət daxilində barışıq mədəniyyətinin təşviqi məqsədilə mediasiya institutunun inkişafına xüsusi diqqət yetirilir.

Sinqapur Konvensiyasının əsas məqsədi beynəlxalq kommersiya mübahisələri üzrə mediasiya nəticəsində əldə edilmiş barışıq sazişlərinin müxtəlif dövlətlərdə tanınmasını və icrasını asanlaşdırmaqdır. Bu sənəd 2019-cu ildə qəbul edilmiş və mediasiyanın beynəlxalq ticarətdə tətbiqini genişləndirməyə xidmət edən mühüm hüquqi mexanizmdir.

Transsərhəd mediasiya müxtəlif dövlətlərlə əlaqəli şəxslər və ya təşkilatlar arasında yaranan mübahisələrin neytral mediatorun köməyi ilə məhkəmədənkənar qaydada həll edilməsi prosesidir. Bu cür mediasiya adətən tərəflərin fərqli ölkələrdə yerləşdiyi, müqavilənin başqa dövlətdə icra olunduğu və ya mübahisənin birdən çox hüquq sisteminə toxunduğu hallarda tətbiq edilir. Transsərhəd mediasiya beynəlxalq ticarət, investisiya, ailə, əmək və kommersiya münasibətlərində yaranan mübahisələrin daha sürətli və çevik həllinə imkan yaradır.

Rəqəmsal mübahisələr informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının istifadəsi nəticəsində yaranan hüquqi və ya sosial xarakterli münaqişələrdir. Bu mübahisələr elektron ticarət, sosial media platformaları, onlayn xidmətlər, rəqəmsal müqavilələr, şəxsi məlumatların qorunması, kibertəhlükəsizlik və digər sahələrlə bağlı ola bilər. Müasir dövrdə insanların və bizneslərin fəaliyyətinin əhəmiyyətli hissəsi rəqəmsal mühitə keçdiyindən bu tip mübahisələrin sayı da artmaqdadır.

Azərbaycanda mediasiya institutu “Mediasiya haqqında” Qanunla tənzimlənir və bu mexanizm mübahisələrin məhkəmədənkənar həlli vasitəsi kimi hüquqi statusa malikdir. Qanun birbaşa “onlayn mediasiya” terminini geniş şəkildə ayrıca tənzimləməsə də, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqinə maneə yaratmır və praktiki baxımdan tərəflərin məsafədən iştirakı mümkün hesab olunur.

Mediasiyanın effektivliyi əsasən bir neçə fundamental indikator vasitəsilə ölçülür. Buraya mübahisələrin razılaşma ilə nəticələnmə faizi, prosesin müddəti, tərəflərin məmnunluq səviyyəsi və məhkəmə yükünün azalmasına təsiri daxildir. Eyni zamanda, əldə olunan razılaşmaların davamlılığı və sonradan yenidən hüquqi mübahisəyə çevrilməməsi də mühüm göstərici hesab olunur. Müasir yanaşmada mediasiyanın sosial və iqtisadi təsirləri də ayrıca qiymətləndirilir.

Müasir dövrdə cəmiyyət daxilində yaranan sosial, ailəvi və əmək münasibətlərindən irəli gələn mübahisələrin artması alternativ mübahisə həlli mexanizmlərinə olan ehtiyacı daha da aktuallaşdırır. Azərbaycan Respublikasında mediasiya institutu son illərdə hüquqi islahatların mühüm istiqamətlərindən biri kimi inkişaf etdirilir. Mediasiya yalnız hüquqi mübahisələrin həlli vasitəsi deyil, eyni zamanda cəmiyyətdə sosial harmoniyanın, qarşılıqlı anlaşmanın və sabitliyin qorunmasına xidmət edən mühüm sosial mexanizm hesab olunur.

Müasir dövrdə mülki mübahisələrin həlli üçün alternativ üsullara maraq sürətlə artmaqdadır. Xüsusilə borc, müqavilə və əmlak münasibətlərindən yaranan mübahisələrdə mediasiya daha çevik, iqtisadi və effektiv həll mexanizmi kimi ön plana çıxır.

Biznesdə qalib gəlmək təkcə qazanmaq deyil, münasibətləri qorumağı bacarmaqdır. Müasir biznes mühitində mübahisələr qaçılmazdır. Tərəfdaşlar, şirkətlər və ya investorlar arasında yaranan fikir ayrılıqları bəzən uzunmüddətli və ciddi problemlərə səbəb ola bilər. Belə hallarda ənənəvi məhkəmə yolları ilə yanaşı, daha çevik və effektiv mexanizmlərə ehtiyac yaranır.

“Sağlam iş mühiti dialoqdan başlayır, mediasiya isə bu dialoqun ən doğru ünvanıdır.” Müasir əmək münasibətləri dinamik inkişaf edir və bu prosesdə işçi ilə işəgötürən arasında yaranan mübahisələr qaçılmaz olur. Bu mübahisələrin ədalətli, operativ və qarşılıqlı anlaşma əsasında həlli isə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Son illərdə bu istiqamətdə mediasiya institutu effektiv mexanizm kimi ön plana çıxır. Əmək münasibətlərində mediasiyanın tətbiqi yalnız hüquqi mübahisələrin həllinə deyil, həm də sağlam iş mühitinin formalaşmasına xidmət edir.

“Ailədə mübahisələr qaçılmaz ola bilər, lakin onları anlayış, dialoq və mediasiya ilə sülhə çevirmək mümkündür” – Hümmət Əliyev. Turkicworld və VAO oxucularına mediasiya mədəniyyətinin müxtəlif istiqamətlərini təqdim edən silsilə müsahibələrimizi davam etdiririk. Bu həftə ailə münasibətlərində yaranan mübahisələrin məhkəməyə getmədən, qarşılıqlı anlaşma yolu ilə həllini nəzərdə tutan ailə mediasiyası mövzusuna toxunuruq.