Mediatorların sertifikatlaşdırılması onların peşəkar hazırlığının təsdiqlənməsi, bilik və praktiki bacarıqlarının müəyyən standartlara uyğunlaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, sertifikat mediatorun peşəkarlığını müəyyən edən yeganə göstərici hesab edilmir.

Mediator hazırlığı mediasiya institutunun keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Çünki mediatorun fəaliyyəti yalnız hüquqi biliklərdən ibarət deyil. Mediator eyni zamanda münaqişənin mahiyyətini müəyyənləşdirməyi, tərəflərin maraq və mövqelərini ayırmağı, effektiv kommunikasiya qurmağı, danışıqları idarə etməyi və tərəflərin öz iradələri ilə həll yoluna gəlməsinə şərait yaratmağı bacarmalıdır.

Məhkəmədə mübahisə üzrə hüquqi qərarı hakim qəbul edir. Mediasiyada isə qərarı tərəflərin özləri formalaşdırırlar. Mediator tərəflərdən heç birinin mövqeyini müdafiə etmir, onların əvəzinə qərar vermir və tərəfləri müəyyən razılaşmaya məcbur etmir. Onun əsas vəzifəsi tərəflər arasında effektiv kommunikasiya yaratmaq və qarşılıqlı məqbul həllin tapılmasına kömək etməkdir.

Dünyanın müxtəlif ölkələrində mediasiyanın hüquqi tənzimlənməsi fərqli modellər əsasında həyata keçirilir. Bəzi dövlətlərdə mediasiya tam könüllülük prinsipi əsasında tətbiq olunur, digərlərində isə müəyyən kateqoriya mübahisələr üzrə məhkəməyə müraciətdən əvvəl mediasiyadan keçmək qanunvericiliklə məcburi mərhələ kimi müəyyən edilir.

Avropa İttifaqının Mediasiya Direktivi (2008/52/EC) mülki və kommersiya mübahisələrinin məhkəmədənkənar həllini təşviq etmək, mediasiyanın keyfiyyətini artırmaq və üzv dövlətlər arasında sərhədlərarası mübahisələrin səmərəli həllini təmin etmək məqsədi daşıyır. Direktiv mediasiyanı məhkəmə araşdırmasına alternativ deyil, onu tamamlayan mexanizm kimi qiymətləndirir. Əsas məqsəd tərəflərin daha az vaxt və xərc sərf etməklə, qarşılıqlı razılıq əsasında davamlı həllə nail olmalarını təmin etməkdir.

Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) son illərdə iqtisadi inteqrasiya, investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması və hüquqi əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atır. Bu əməkdaşlığın mühüm komponentlərindən biri də beynəlxalq kommersiya mübahisələrinin səmərəli həlli mexanizmlərinin formalaşdırılmasıdır.

Son illərdə alternativ mübahisələrin həlli üsulları bütün dünyada olduğu kimi, Türk dövlətlərində də hüquqi islahatların mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Məhkəmələrin iş yükünün azaldılması, vətəndaş məmnuniyyətinin artırılması, sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılması və cəmiyyət daxilində barışıq mədəniyyətinin təşviqi məqsədilə mediasiya institutunun inkişafına xüsusi diqqət yetirilir.

Sinqapur Konvensiyasının əsas məqsədi beynəlxalq kommersiya mübahisələri üzrə mediasiya nəticəsində əldə edilmiş barışıq sazişlərinin müxtəlif dövlətlərdə tanınmasını və icrasını asanlaşdırmaqdır. Bu sənəd 2019-cu ildə qəbul edilmiş və mediasiyanın beynəlxalq ticarətdə tətbiqini genişləndirməyə xidmət edən mühüm hüquqi mexanizmdir.

Transsərhəd mediasiya müxtəlif dövlətlərlə əlaqəli şəxslər və ya təşkilatlar arasında yaranan mübahisələrin neytral mediatorun köməyi ilə məhkəmədənkənar qaydada həll edilməsi prosesidir. Bu cür mediasiya adətən tərəflərin fərqli ölkələrdə yerləşdiyi, müqavilənin başqa dövlətdə icra olunduğu və ya mübahisənin birdən çox hüquq sisteminə toxunduğu hallarda tətbiq edilir. Transsərhəd mediasiya beynəlxalq ticarət, investisiya, ailə, əmək və kommersiya münasibətlərində yaranan mübahisələrin daha sürətli və çevik həllinə imkan yaradır.

Rəqəmsal mübahisələr informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının istifadəsi nəticəsində yaranan hüquqi və ya sosial xarakterli münaqişələrdir. Bu mübahisələr elektron ticarət, sosial media platformaları, onlayn xidmətlər, rəqəmsal müqavilələr, şəxsi məlumatların qorunması, kibertəhlükəsizlik və digər sahələrlə bağlı ola bilər. Müasir dövrdə insanların və bizneslərin fəaliyyətinin əhəmiyyətli hissəsi rəqəmsal mühitə keçdiyindən bu tip mübahisələrin sayı da artmaqdadır.

Azərbaycanda mediasiya institutu “Mediasiya haqqında” Qanunla tənzimlənir və bu mexanizm mübahisələrin məhkəmədənkənar həlli vasitəsi kimi hüquqi statusa malikdir. Qanun birbaşa “onlayn mediasiya” terminini geniş şəkildə ayrıca tənzimləməsə də, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqinə maneə yaratmır və praktiki baxımdan tərəflərin məsafədən iştirakı mümkün hesab olunur.

Mediasiyanın effektivliyi əsasən bir neçə fundamental indikator vasitəsilə ölçülür. Buraya mübahisələrin razılaşma ilə nəticələnmə faizi, prosesin müddəti, tərəflərin məmnunluq səviyyəsi və məhkəmə yükünün azalmasına təsiri daxildir. Eyni zamanda, əldə olunan razılaşmaların davamlılığı və sonradan yenidən hüquqi mübahisəyə çevrilməməsi də mühüm göstərici hesab olunur. Müasir yanaşmada mediasiyanın sosial və iqtisadi təsirləri də ayrıca qiymətləndirilir.