BAKI,VOA
Tövbə surəsi tam olaraq Mədinədə nazil olan son surədir. 113-cü ayə ilə son iki ayənin Məkkədə endiyi barədəki rəvayət əksəriyyətin görüşü ilə uyğun gəlmir. Adını 117 və 118-ci ayələrdə keçən "tövbə" anlayışından almışdır. Bununla yanaşı, surədə müşrik və münafiqlərin tutduqları yanlış yoldan dönərək tövbə etmələrinin zəruriliyindən bəhs edilməsi bu isimlə anılmasına səbəb olmuşdur. Surə, "heç bir məsuliyyət qəbul edilməyəcəyinə dair bildiriş" mənasına gələn ilk kəlməsi "bəraət"ə görə "Bəraə" adıyla da anılmış, məzmununda münafiqlərdən geniş bəhs edilərək iç üzlərinin ortaya qoyulması və taktikalarının izah edilməsinə görə ondan çox başqa isimlərlə də adlandırılmışdır. 129 ayə olub, fasilələri (ayə sonu hərfləri) b, r, l, m, n hərfləridir; bunların ilk üçü altı ayənin sonunda yer almışdır.
Surənin başında bəsmələ (Bismillah) yer almır. Bunun səbəbi ilə bağlı, Ənfal surəsinin davamı olub hər ikisinin tək surə sayıldığı, surədə daha çox müharibədən bəhs edildiyi, bəsmələnin isə rəhmət və şəfqət xüsusiyyəti daşıdığı üçün məzmunla uyğunlaşmadığı yönündə bəzi izahlar verilmişdir. Lakin Qurtubinin də qeyd etdiyi kimi, bu mövzuda ən doğru görüş bu olmalıdır: Hz. Peyğəmbər yeni nazil olan ayə və surələrin hansı ayə və surənin yanına qoyulacağını müəyyənləşdirir, bu zaman bəsmələni də zikr edirdi. Tövbə surəsinin Ənfaldan sonra qeyd edilməsini əmr etmiş, lakin bəsmələ yazılmasından bəhs etməmişdir. Rəsulullah surənin nüzulundan bir il sonra vəfat etmiş və Xəlifə Osman dövründə Quran ayələri müshəf halına gətirilərkən də Tövbə surəsinin başında bəsmələ yazılmamışdır.
Surənin məzmunu
Tövbə surəsinin məzmununu müsəlman hakimiyyətinin elan edilməsi, münafiqlərin və səmimi möminlərin xüsusiyyətlərinin izahı şəklində üç hissədə ələ almaq mümkündür. 8-ci ildə (630) Məkkənin fəthi ilə Ərəbistan yarımadasında İslam hakimiyyətinin təmin edilməsində çox mühüm bir mərhələ keçilsə də, yarımadanın müxtəlif yerlərində müqavimətlər davam edir, müsəlmanlarla eyni coğrafiyada yaşayan və özləri ilə müqavilələr bağlanmış bəzi müşrik qrupları da var idi. Fəthdən təxminən on dörd ay sonra (Mart 631) Hz. Əbu Bəkrin rəhbərliyi ilə təşkil edilən ilk İslami həccin icra edilməsi niyyətiylə müsəlmanların Mədinədən yola çıxmasının ardından Tövbə surəsi enmiş, Rəsul-i Əkrəm surənin xüsusilə müşrikləri maraqlandıran hökmlərinin təbliği üçün arxadan Hz. Əlini göndərmişdi.
Birinci hissə: Müşriklərlə münasibətlərin kəsilməsi
Surənin ilk hissəsini təşkil edən ayələr Hz. Əlinin bu təbliğatı çərçivəsinə girir. "Allah və rəsulundan müqavilə bağladığınız müşriklərə açıq bildiriş" deyə başlayan surənin bu ayələrində müsəlmanlarla bütpərəstlərin dini, siyasi və sosial mövqelərinin bundan belə tamamilə bir-birindən ayrılacağı ifadə edilir. Buna görə:
Aralarında müqavilə olan qruplarla müqavilə müddətincə, digər müşriklərlə o gündən etibarən dörd ay müddətinə sülh halı davam edəcək;
Müqavilə şərtlərinə əməl edib düşmən tərəfdə yer alanlara dəstək verməmək şərti ilə müşriklərə müharibə açılmayacaq;
Bütpərəstlikdən dönüb iman gətirən, namaz qılıb zəkat verən hər kəs toxunulmazlığa sahib olacaq;
Öz inancına bağlı qalmaqla birlikdə müsəlmanların ölkəsinə — səyahət məqsədilə — girmək istəyənlərə də güvənlik veriləcək.
Bu ayələrin ardından müşriklərin müsəlmanlara qarşı səmimi davranmadıqları, əhd və müqavilə tanımadıqları bildirilir. Bununla belə, tutduqları yoldan vaz keçib iman gətirdikləri, namaz qılmağı və zəkat verməyi qəbul etdikləri təqdirdə müsəlmanların din qardaşları sayılacaqlar. Küfr və inkarda israr edən bütpərəstlərin məscidlərin və Məscid-i Haramın xidmətində dura bilməyəcəkləri vurğulanır. Daha sonra İslamın yayılması üçün cihadın əhəmiyyəti və əbədi səadətin bu idealları ata, oğul, qardaş və mal-mülk sevgisindən üstün tutanlara aid olduğu bildirilir.
Ardından möminlərə xitab edilərək mənəvi çirkinliklərinə görə müşriklərin bundan belə Kəbəyə yaxınlaşa bilməyəcəyi bildirilir. Allahın birliyinə inanmayan, Allahın və rəsulunun haram qıldığını haram saymayan, Üzeyiri və İsanı Allahın oğlu adlandıran yəhudi və xristianlardan ibarət Əhl-i kitab ilə də cizyə verməyi qəbul edənə qədər vuruşmaq əmr edilir.
Hz. Əlinin ilk həcc namizədlərinə təbliğ etdiyi hökmlər bunlardır:
Cənnətə yalnız haqq dinə inananlar girəcək;
Bu həcc mövsümü bitdikdən sonra müsəlman olmayan kimsələr Məscid-i Harama yaxınlaşmayacaq;
Artıq Kəbə çılpaq şəkildə təvaf edilməyəcək;
Müqaviləsi olanlara müddət bitənə qədər, olmayanlara isə dörd ay möhlət veriləcək.
Surənin ikinci hissəsi: Münafiqlər və Təbük səfəri
Tövbə surəsinin ikinci hissəsi o zamankı müsəlman cəmiyyətinin daxili problemləri və xüsusilə münafiqlər haqqındadır. 9-cu ildə (630) 40.000 nəfərlik Bizans ordusunun müsəlmanları məhv etmək üçün hazırlaşdığı xəbəri gəldikdə Hz. Peyğəmbər Təbük səfəri hazırlıqlarına başladı. Lakin bəzi müsəlmanlar bu çətin səfərə çıxmaqda istəksiz idilər. Surənin bu hissəsində münafiqlərin ruhsal portretləri, namaza tənbəlliklə gəlmələri, xərclərdən qaçmaları və yalan bəhanələrlə səfərdən yayınmaları təsvir edilir.
Münafiq kişilərlə münafiq qadınların eyni xüsusiyyətlərə sahib olduğu, pisliyi təşviq edib yaxşılığa mane olduqları bildirilir. Buna qarşılıq mömin kişilərlə mömin qadınların yaxşılığı əmr edib pislikdən çəkindirdikləri, bunun mükafatı olaraq Allahın rızasına qovuşacaqları izah edilir. Hz. Peyğəmbərə kafirlərə və münafiqlərə qarşı sərt davranmaq əmr edilir, onlara dua etməməsi istənilir. Həmçinin nifaq əhlinin müsəlmanlara zərər vermək üçün tikdirdiyi Məscid-i Dirara girməmək əmr edilir.
Üçüncü hissə: Allah ilə möminlərin alışı-verişi
Üçüncü hissə möminlərin vəsflərinə dair olub, "alver" anlayışı istifadə edilərək Allah ilə möminlər arasındakı müqavilədən bəhs edilir. Möminlər Allah yolunda canlarını və mallarını ortaya qoyacaq, Allah da qarşılığında onlara cənnəti verəcəkdir. Bu müqavilənin Tövratda, İncildə və Quranda yer aldığı qeyd edilir. Möminlərin xüsusiyyətləri belə sıralanır: tövbə edənlər, ibadət edənlər, həmd edənlər, elmi səyahətə çıxanlar, rüku və səcdə edənlər, yaxşılığı əmr edib pislikdən çəkindirənlər.
Ardından Təbük səfərində iştirak edən möminlərin və bəhanəsiz şəkildə səfərə qatılmayan, lakin dürüstlükdən ayrılmayan və müsəlmanların onlarla 50 gün danışmadığı üç səhabənin (Kəb b. Malik və yoldaşları) bağışlandığı bildirilir. Sonda bütün müsəlmanlara xitab edilərək öz içlərindən onlara qarşı çox şəfqətli və mərhəmətli olan bir elçinin gəldiyi xatırladılır. Son ayədə Rəsul-i Əkrəmə hər kəsin üz çevirdiyi anda belə yalnız Allaha güvənməsi əmr edilir: "Allah mənə yetər; O-ndan başqa ilah yoxdur; yalnız O-na dayanıb O-na güvənirəm" (ayə 129).
Surənin əhəmiyyəti
Tövbə surəsi iman, nifaq və şirkdən doğan davranışları psixoloji analiz edən, hər birinə aid hökmləri müəyyən edən bir surədir. Surədə cihad və qital (vuruşma) anlayışları ilə müsəlmanlar müdafiəyə təşviq edilir. Hz. Ömər kişilərin Tövbə surəsini, qadınların isə Nur surəsini öyrənmələri barədə təlimat vermişdir. Surə haqqında həm klassik, həm də müasir dövrdə bir çox elmi işlər və araşdırmalar (məsələn, Kamil Səlamə əd-Daks və s. müəlliflər tərəfindən) qələmə alınmışdır.