BAKI,AzerVocie, Orxan Qədirzadə
ABŞ Prezidenti Donald Trampın bir sıra ölkələrin vətəndaşlarına ABŞ vizalarının verilməsini qadağan etməsindən sonra Afrika ölkələri də qarşılıqlı addımlar atmağa başlayıb.
AzerVocie xəbər verir ki, Mali və Burkina-Faso ABŞ vətəndaşları üçün tam viza qadağası tətbiq etdiklərini elan edib. Hər iki Qərbi Afrika ölkəsi bu qərarı Vaşinqtonun öz vətəndaşlarına qarşı tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərə cavab olaraq əsaslandırır.
Tramp administrasiyasının yeni qərarları hazırda Afrika, Asiya, Yaxın Şərq və Latın Amerikasında yerləşən ümumilikdə 39 ölkəyə şamil edilir. Ağ Ev bu məhdudiyyətlərin “milli təhlükəsizlik” səbəbilə tətbiq edildiyini bildirib.
Mali Xarici İşlər və Beynəlxalq Əməkdaşlıq Nazirliyi yaydığı bəyanatda qeyd edib ki, “qarşılıqlılıq prinsipinə uyğun olaraq” ABŞ vətəndaşlarına Malinin vətəndaşlarına tətbiq edilən eyni şərtlər və tələblər dərhal qüvvəyə minir. Burkina-Fasonun xarici işlər naziri Karamoko Jan-Mari Traore də oxşar bəyanatla çıxış edərək viza qadağasını qarşılıqlı prinsipə əsaslandırıb.
ABŞ vətəndaşlarına viza qadağası tətbiq edən ölkələr
Dekabrın 16-da ABŞ tərəfindən yayımlanan direktiv Mali və Burkina-Faso ilə yanaşı daha beş ölkənin vətəndaşlarına da tam viza qadağasını genişləndirib. Həmin ölkələr Laos, Niger, Syerra-Leone, Cənubi Sudan və Suriyadır. Eyni zamanda Fələstin Administrasiyası tərəfindən verilmiş səyahət sənədlərinə malik şəxslərin də ABŞ-a girişi qadağan edilib.
Vaşinqton bu ölkələrə qarşı qadağanı zəif yoxlama və təhlükəsizlik mexanizmləri, məlumat mübadiləsində problemlər, vizaların müddətinin aşılması və deportasiya edilən vətəndaşların geri qəbul edilməməsi ilə əsaslandırır. Trampın sərəncamında əlavə olaraq bəzi ölkələrin “əhəmiyyətli terror mövcudluğu”na malik olub-olmaması da qiymətləndirmə meyarı kimi göstərilib. ABŞ-ın yeni viza qadağaları cümə axşamı qüvvəyə minir.
Bundan əvvəl Niger də ABŞ-ın öz vətəndaşlarına tətbiq etdiyi qadağaya cavab olaraq amerikalıların ölkəyə girişini qadağan edib. Mali və Burkina-Faso kimi Niger də hərbi rəhbərlik tərəfindən idarə olunur. Bu üç ölkə 2024-cü ilin iyulunda təhlükəsizlik problemlərinin həlli və ticarət əlaqələrinin inkişafı məqsədilə Sahil Dövlətləri Alyansını yaradıb.
Çad isə hələ iyunun 6-da ABŞ vətəndaşlarına viza verilməsini dayandırıb və yalnız ABŞ rəsmiləri üçün istisna tətbiq edib. İyunun 9-dan əvvəl viza alan ABŞ vətəndaşlarının Çada girişinə icazə verilir. Çad Tramp administrasiyasının iyun ayından tam viza qadağası tətbiq etdiyi ilk 12 ölkənin siyahısında yer almışdı.
ABŞ-ın viza qadağalarından kimlər təsirlənir?
ABŞ-da yerləşən Xarici Əlaqələr Şurasının məlumatına görə, hazırda 39 ölkənin vətəndaşları ABŞ-a girişlə bağlı tam və ya qismən məhdudiyyətlərlə üzləşir. Tam qadağa tətbiq olunan ölkələr arasında Əfqanıstan, Burkina-Faso, Çad, Ekvatorial Qvineya, Eritreya, Haiti, İran, Laos, Liviya, Mali, Myanma, Niger, Konqo Respublikası, Syerra-Leone, Somali, Cənubi Sudan, Sudan, Suriya, Yəmən və Fələstin Administrasiyasının verdiyi sənədlərə malik şəxslər var.
Qismən məhdudiyyət tətbiq edilən ölkələrə isə Anqola, Antiqua və Barbuda, Benin, Burundi, Kuba, Dominika, Qabon, Qambiya, Fil Dişi Sahili, Malavi, Mavritaniya, Nigeriya, Seneqal, Tanzaniya, Toqo, Tonqa, Türkmənistan, Venesuela, Zambiya və Zimbabve daxildir.
ABŞ xüsusilə Afrikanımı hədəf alır?
Trampın ikinci prezidentlik dövründə Afrika ölkələrinə yanaşması onun ilk administrasiyası dövründə tətbiq etdiyi “müsəlman qadağası” siyasətinə bənzədilir. Həmin dövrdə Somali, Sudan və Liviya ilə yanaşı Yəmən, Suriya, İraq və İran vətəndaşlarının da ABŞ-a girişi məhdudlaşdırılmışdı. Sonrakı dəyişikliklərdə Sudan siyahıdan çıxarılmış, Çad isə əlavə edilmişdi.
Yanvarın 20-dən etibarən tətbiq olunan yeni məhdudiyyətlər fonunda qadağa siyahısında olan 39 ölkədən 26-sı Afrika dövlətləridir ki, bu da tənqidlərə səbəb olub.
Ticarət münasibətləri və tarif siyasəti
Tramp administrasiyası Afrika ölkələri üçün güzəştli ticarət mexanizmi olan Afrika Artım və İmkanlar Aktından (AGOA) faktiki olaraq imtina edərək tariflərə əsaslanan yeni rejimə keçib. 2000-ci ildən qüvvədə olan AGOA Afrika ölkələrinə ABŞ bazarlarına rüsumsuz çıxış imkanı verirdi və şərabdan avtomobilə qədər müxtəlif məhsulların ixracını stimullaşdırırdı.
ABŞ Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin məlumatına görə, AGOA Afrikada təxminən 300 min birbaşa, 1,2 milyon isə dolayı iş yerinin yaranmasına səbəb olmuşdu. Proqram Konqres tərəfindən yenilənmədiyi üçün sentyabr ayında qüvvədən düşüb. Tramp administrasiyası bir illik uzadılmanı dəstəklədiyini bildirsə də, hələlik konkret addım atılmayıb.
Nəticədə Afrika ölkələri siyasi əsaslandırmalarla tətbiq edilən yüksək tariflərlə üzləşir. Cənubi Afrika Trampın ağ afrikanerlərə qarşı “soyqırımı” iddialarından sonra 30 faiz tarifə məruz qalıb. ABŞ hökuməti isə afrikanerlərin ABŞ-da qaçqın kimi yerləşdirilməsini prioritet elan edib.
Təhlükəsizlik, resurslar və yardım siyasəti
Tramp administrasiyası Çinin nadir torpaq metalları bazarındakı üstünlüyünə qarşı mübarizə çərçivəsində Afrikada strateji minerallara çıxışı prioritet hesab edir. Konqo Demokratik Respublikası ilə Ruanda arasında münaqişədə Vaşinqton vasitəçi rolunu üzərinə götürüb və dekabrın 4-də sülh sazişinin imzalanmasına nail olub. Saziş ABŞ şirkətlərinə kobalt, mis, litium və qızıl ehtiyatlarına prioritet çıxış imkanı verir.
Eyni zamanda ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyinin bağlanması və xarici yardımların kəskin azaldılması bir çox Afrika ölkələrində humanitar vəziyyətin pisləşməsinə səbəb olub. Yardım təşkilatları Nigeriyanın şimalında, Somalidə və Keniyanın şimal-şərqində aclığın artdığını bildirir. Səhiyyə mütəxəssisləri isə Lesoto və Cənubi Afrikada HİV-lə mübarizə proqramlarının risk altında olduğunu vurğulayır.
ABŞ-ın terrorla mübarizə çərçivəsində Somalidə, Nigeriyada və digər regionlarda hava zərbələrini artırması isə Vaşinqtonla yerli hökumətlər arasında informasiya qarşıdurmasını gücləndirib. ABŞ bəzi ölkələrdə xristianlara qarşı soyqırımı iddiaları irəli sürsə də, yerli hakimiyyətlər bu iddiaları rədd edir və zorakılığın bütün icmaları əhatə etdiyini bildirir.