BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Tanklar bir əsrdən artıqdır ki, quru qoşunlarının əsas döyüş vasitələrindən biri hesab olunur. Birinci Dünya müharibəsinin səngər döyüşlərindən doğulan bu zirehli texnika zamanla sadə polad maşınlardan yüksək texnologiyalı döyüş platformalarına çevrilib. Müasir tanklar artıq yalnız güclü top və qalın zirehdən ibarət deyil, onlar rəqəmsal idarəetmə sistemləri, istilik görüntüləmə texnologiyaları, aktiv müdafiə kompleksləri və şəbəkə əsaslı döyüş imkanları ilə təchiz edilir.
Hərbi ekspertlər tankların üstünlüyünü qiymətləndirərkən bir neçə əsas meyara diqqət yetirirlər. Bunlara atəş gücü, zireh mühafizəsi, hərəkət qabiliyyəti, etibarlılıq, texniki xidmət imkanları və real döyüş təcrübəsi daxildir. Tarix göstərir ki, ən güclü tank həmişə ən ağır və ya ən bahalı tank olmur. Əsas amil müxtəlif xüsusiyyətlərin balanslaşdırılmış şəkildə birləşdirilməsidir.
Tankların yaranması Birinci Dünya müharibəsinə təsadüf edir. 1916-cı ildə Somma döyüşü zamanı ilk dəfə döyüş şəraitində istifadə edilən Britaniyanın “Mark-1” tankı müharibə tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu texnika səngərləri keçmək, tikanlı məftilləri aşmaq və piyadaların irəliləyişini təmin etmək məqsədilə hazırlanmışdı. Sürəti aşağı, etibarlılığı zəif olsa da, “Mark-1” gələcək tank texnologiyalarının əsasını qoydu.
Müharibənin sonlarına yaxın Fransa tərəfindən yaradılan “Renault FT” tankı isə müasir tank konsepsiyasını formalaşdırdı. Mühərrikin arxada, sürücünün ön hissədə yerləşdirilməsi və fırlanan qüllə sisteminin tətbiqi sonrakı bütün tankların əsas konstruksiya modelinə çevrildi. Fransa müharibənin sonuna qədər bu tanklardan minlərlə istehsal etdi və onlar döyüş əməliyyatlarında mühüm rol oynadı.
İkinci Dünya müharibəsi tank texnologiyalarının sürətli inkişaf dövrü oldu. Bu mərhələdə Sovet İttifaqının “T-34” tankı müharibənin gedişatına təsir göstərən ən vacib texnikalardan biri hesab edilir. Təxminən 30 ton ağırlığında olan tank güclü dizel mühərriki, maili zireh quruluşu və yüksək manevr qabiliyyəti ilə seçilirdi. Geniş tırtılları ona palçıqlı və qarlı ərazilərdə rahat hərəkət etməyə imkan verirdi.
“T-34” tankının əsas üstünlüyü yalnız texniki göstəricilərində deyil, həm də kütləvi istehsal imkanlarında idi. Müharibə dövründə 60 mindən çox belə tank istehsal olundu. Stalinqrad və Kursk döyüşləri də daxil olmaqla bir sıra həlledici əməliyyatlarda bu tanklar Sovet ordusunun əsas zərbə qüvvəsinə çevrildi. Bir çox tarixçilər “T-34”ü İkinci Dünya müharibəsinin taleyini dəyişən tank adlandırırlar.
Almaniyanın “Tiger I” tankı isə tamamilə fərqli fəlsəfəni təmsil edirdi. Təxminən 57 ton ağırlığında olan bu tank 88 millimetrlik güclü topu və qalın zirehi ilə dövrünün ən qorxulu döyüş maşınlarından biri hesab olunurdu. O, düşmən tanklarını iki kilometrdən artıq məsafədən məhv etmək qabiliyyətinə malik idi.
“Tiger I” müttəfiq qüvvələr arasında böyük psixoloji təsir yaratsa da, yüksək istehsal xərcləri və mürəkkəb texniki quruluşu onun əsas zəif tərəfləri idi. Müharibə ərzində cəmi 1347 ədəd istehsal edilən tank tez-tez mexaniki nasazlıqlarla üzləşirdi. Buna baxmayaraq, o, hərbi tarixdə ən nüfuzlu tanklardan biri kimi yadda qaldı.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra Böyük Britaniyanın “Centurion” tankı yeni dövrün simvollarından birinə çevrildi. Təxminən 45 ton ağırlığında olan bu tank güclü silahlanmanı, möhkəm zirehi və qənaətbəxş hərəkət imkanlarını bir platformada birləşdirirdi. Sonrakı modernləşdirmələr nəticəsində 105 millimetrlik top ilə təchiz edilən “Centurion” uzun illər ərzində bir çox ölkənin ordusunda xidmət göstərdi.
Koreya müharibəsində və sonrakı regional münaqişələrdə uğurlu nəticələr göstərən tank 19 ölkənin silahlı qüvvələri tərəfindən istifadə olunub. Hərbi tarixçilər onu müasir əsas döyüş tanklarının yaranmasına aparan keçid modeli hesab edirlər.
Soyuq müharibə dövründə Almaniyanın “Leopard 2” tankı Qərb hərbi sənayesinin ən uğurlu layihələrindən biri oldu. 1979-cu ildə xidmətə qəbul edilən tank 120 millimetrlik top, çoxqatlı kompozit zireh və 1500 at gücünə malik mühərriklə təchiz edildi. Saatda 68 kilometr sürət yığa bilən “Leopard 2” yüksək hərəkət qabiliyyəti ilə seçilir.
Tankın əsas üstünlüklərindən biri də inkişaf etmiş atəş idarəetmə sistemidir. Lazer məsafəölçəni, istilik görüntüləmə cihazları və kompüterləşdirilmiş hədəfləmə sistemi ona hərəkətdə olarkən belə ilk atəşlə hədəfi vurmağa imkan verir. Hazırda “Leopard 2” dünyanın ən geniş yayılan əsas döyüş tanklarından biridir və 20-dən çox ölkənin arsenalında mövcuddur.
ABŞ-ın “M1 Abrams” tankı da müasir dövrün ən məşhur zirehli texnikaları sırasındadır. 1980-ci illərdə xidmətə qəbul edilən bu tank xüsusilə 1991-ci il Körfəz müharibəsindən sonra geniş şöhrət qazandı. 120 millimetrlik top, güclü kompozit zireh və 1500 at gücündə qaz-turbin mühərriki ona yüksək döyüş qabiliyyəti qazandırdı.
“Abrams” tankları həm 1991-ci il Körfəz müharibəsində, həm də 2003-cü ildə İraqa qarşı həyata keçirilən əməliyyatlarda ABŞ ordusunun əsas zərbə qüvvələrindən biri olub. Sonrakı illərdə tank müasir döyüş şəraitinə uyğunlaşdırılaraq aktiv müdafiə sistemləri və yeni elektron avadanlıqlarla təchiz edilib.
Müasir tank texnologiyalarının ən inkişaf etmiş nümunələrindən biri isə Cənubi Koreyanın “K2 Black Panther” tankı hesab edilir. Dördüncü nəsil tank kimi qiymətləndirilən bu texnika yüksək avtomatlaşdırma səviyyəsi ilə fərqlənir. Avtomatik doldurma sistemi ekipajın sayını üç nəfərə endirir və dəqiqədə 10-15 mərmi atmağa imkan verir.
Tank çoxqatlı kompozit zireh, aktiv müdafiə kompleksi, inkişaf etmiş istilik görüntüləmə sistemləri və rəqəmsal döyüş idarəetmə imkanları ilə təchiz olunub. Hədəfləri təxminən 10 kilometr məsafədən izləyə bilən sistemlər və digər bölmələrlə real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi aparmaq qabiliyyəti onu dünyanın ən texnoloji tanklarından birinə çevirir.
Hərbi ekspertlərin fikrincə, pilotsuz uçuş aparatları və yüksək dəqiqlikli raketlərin geniş yayılmasına baxmayaraq, tanklar döyüş meydanındakı əhəmiyyətini itirməyib. Əksinə, aktiv müdafiə sistemləri, süni intellekt texnologiyaları və yeni nəsil zireh həlləri onların gələcəkdə də quru əməliyyatlarının əsas elementlərindən biri olaraq qalacağını göstərir.
Bir əsrdən artıq inkişaf yolu keçən tanklar müharibələrin xarakterini dəyişdirən əsas texnologiyalardan biri olub. “Renault FT”dən “K2 Black Panther”ə qədər uzanan bu yol göstərir ki, hər dövr özünün ən güclü tankını yaratsa da, müvəffəqiyyətin əsas sirri güc, müdafiə, sürət və etibarlılıq arasında düzgün balans yaratmaqdır.
