BAKI,VOA Orxan Qədirzadə
Soyuq müharibə dövründə ABŞ və Sovet İttifaqı arasında rəqabət yalnız nüvə silahları, kosmik texnologiyalar və kəşfiyyat əməliyyatları ilə məhdudlaşmırdı. Hər iki supergüc insan zehninin imkanlarını hərbi və kəşfiyyat məqsədləri üçün istifadə etməyə yönəlmiş qeyri-adi layihələrə də milyonlarla dollar vəsait ayırmışdı.
1978-ci ildə Sovet İttifaqına məxsus “Tupolev Tu-22” bombardmançı təyyarəsi Mərkəzi Afrikada kəşfiyyat uçuşu zamanı qəzaya uğradıqdan sonra ABŞ və Sovet İttifaqı arasında onun qalıqlarını ilk tapmaq uğrunda gizli yarış başladı. Moskva üçün təyyarənin ABŞ-ın əlinə keçməsi məxfi texnologiyaların itirilməsi riski yaradırdı. Vaşinqton isə qəzaya uğramış təyyarəni Sovet hərbi texnologiyalarını öyrənmək üçün nadir fürsət hesab edirdi.
Lakin sıx tropik meşələr və mürəkkəb relyef ənənəvi axtarış vasitələrinin fəaliyyətini çətinləşdirirdi. Peyk müşahidələri nəticə vermədikdən sonra ABŞ kəşfiyyat strukturları qeyri-adi üsula əl atdı. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin inzibati əməkdaşı Rozmari Smit “uzaqdan müşahidə” adlandırılan metod vasitəsilə təyyarənin yerini müəyyən etməyə cəlb olundu.
Məlumatlara görə, Smit xüsusi sessiya zamanı təyyarənin uçuş marşrutunu təsvir edib və ehtimal olunan qəza nöqtəsini xəritədə göstərib. Paralel olaraq Stenford Araşdırmalar İnstitutu ilə əməkdaşlıq edən Qari Lenqford da oxşar nəticəyə gəlib. Sonradan həmin koordinatlar əsasında həyata keçirilən axtarış zamanı təyyarənin qalıqlarının tapıldığı bildirilir.
Bu hadisə ABŞ-da “uzaqdan müşahidə” proqramına marağı daha da artırdı. Hətta ABŞ-ın keçmiş prezidenti Cimmi Karter sonralar bu hadisəni xatırlayaraq bildirmişdi ki, əldə olunan koordinatlar peyklərin diqqətini müəyyən bölgəyə yönəltməyə imkan vermişdi. Bununla belə, Karter özü də bu metodun etibarlılığına şübhə ilə yanaşdığını qeyd etmişdi.
Araşdırmalara görə, ABŞ-da zehni qabiliyyətlərə dair marağın kökləri İkinci Dünya müharibəsi illərinə qədər uzanır. 1940-cı illərdə aparılan bəzi psixoloji tədqiqatlarda insanlar qeyri-adi zehni imkanlara inananlar və inanmayanlar kimi qruplara bölünürdü. Sonrakı illərdə bu mövzu bəzi hərbi və kəşfiyyat dairələrinin diqqətini cəlb etməyə başladı.
Bu istiqamətdə ən təsirli fiqurlardan biri həkim və tədqiqatçı Andriya Puhariç hesab olunur. O, insan beynində hələ tam öyrənilməmiş enerji mexanizmlərinin mövcudluğuna inanırdı və telepatiya, uzaqdan hiss etmə kimi fenomenləri elmi metodlarla araşdırmağa çalışırdı. Puhariç 1948-ci ildə xüsusi tədqiqat təşkilatı yaradaraq elektromaqnit müdaxilələrdən qorunan laboratoriyalarda eksperimentlər aparmağa başladı.
Sonrakı dövrdə o, ABŞ ordusu ilə əməkdaşlığa cəlb edildi və müxtəlif məxfi layihələrdə iştirak etdi. Araşdırmalar sırasında insan şüuruna təsir göstərə biləcək maddələrin öyrənilməsi və uzaq məsafələrdən məlumat əldə etməyə imkan verən qabiliyyətlərin araşdırılması da yer alırdı.
1970-ci illərdə israilli şoumen Uri Geller ABŞ kəşfiyyat strukturlarının diqqət mərkəzinə düşdü. Qaşıqları əyməsi, kompas iynələrini hərəkət etdirməsi və digər qeyri-adi nümayişləri ilə tanınan Geller bəzi dairələr tərəfindən xüsusi zehni qabiliyyətlərə malik şəxs kimi təqdim edilirdi.
Britaniyalı jurnalist Con Ronsonun araşdırmalarına görə, ABŞ ordusunun müəyyən nümayəndələri Gellerin qabiliyyətlərini ciddi şəkildə qiymətləndirirdilər. Hətta yüksək rütbəli hərbçilərin iştirakı ilə “qaşıq əymə məclisləri” təşkil olunur, burada diqqət və zehni konsentrasiya vasitəsilə metallara təsir göstərməyin mümkün olub-olmadığı yoxlanılırdı.
ABŞ-dan fərqli olaraq Sovet İttifaqı da bu sahədə geniş araşdırmalar aparırdı. İosif Stalin dövründə belə tədqiqatlar qadağan edilsə də, sonrakı illərdə vəziyyət dəyişdi. Xüsusilə 1960-cı illərdən etibarən telepatiya, psixotronika və elektromaqnit təsirlərlə bağlı layihələr dövlət səviyyəsində maliyyələşdirilməyə başladı.
Sovet rəhbərliyi telepatiya kimi anlayışları mistik terminlərlə deyil, “uzaq məsafələrə bioloji siqnalların ötürülməsi” kimi texniki ifadələrlə təqdim etməyə çalışırdı. Bu yanaşma marksist ideologiyanın materialist prinsipləri ilə uyğunluq yaratmaq məqsədi daşıyırdı.
ABŞ kəşfiyyatını xüsusilə narahat edən məqamlardan biri Sovet İttifaqının elektromaqnit təsirlər üzrə araşdırmaları idi. 1962-ci ildə Moskvadakı ABŞ səfirliyində aparılan təhlükəsizlik yoxlamaları zamanı binaya istiqamətləndirilmiş mikrodalğalı siqnallar aşkar edilmişdi. Bu hadisə ABŞ-da geniş tədqiqatların başlanmasına səbəb oldu.
Bununla yanaşı, Sovet İttifaqında Nina Kulaqina adlı qadın da böyük maraq doğururdu. O, müxtəlif əşyaları toxunmadan hərəkət etdirdiyini iddia edir, hətta bəzi eksperimentlərdə canlı orqanizmlərə uzaqdan təsir göstərə bildiyi irəli sürülürdü. ABŞ kəşfiyyat qurumları bu iddiaları diqqətlə izləsələr də, onların doğruluğunu təsdiqləyən etibarlı sübutlar əldə olunmadı.
1980-ci illərdə ABŞ ordusu “uzaqdan müşahidə” proqramını daha sistemli şəkildə inkişaf etdirməyə çalışdı. Seçilmiş şəxslər xüsusi təlimlərdən keçirilir, dəyişdirilmiş şüur vəziyyətlərinə daxil olmaq və uzaq məsafələrdə yerləşən obyektlər barədə məlumat toplamaq öyrədilirdi.
Bu şəxslərdən müxtəlif əməliyyatlarda istifadə olunurdu. Onlardan qaçırılmış amerikalı generalın yerinin müəyyən edilməsində, Liviyanın rəhbəri Müəmmər Qəddafinin hərəkətlərinin izlənilməsində və narkotik qaçaqmalçılığı ilə mübarizə əməliyyatlarında yararlanmağa cəhd göstərilmişdi.
Lakin zaman keçdikcə proqram daxilində ciddi problemlər ortaya çıxdı. Bir qrup tədqiqatçı elmi metodlara sadiq qalmağa çalışsa da, digərləri getdikcə daha fantastik mövzulara yönəlirdi. Bəzi layihələrdə yadplanetli bazalarının və ya mifoloji dini artefaktların axtarılması kimi məqsədlər müəyyənləşdirilmişdi ki, bu da proqramın nüfuzuna ciddi zərbə vurdu.
Elmi ictimaiyyət isə bütün bu araşdırmaları əsasən yalançı elm kimi qiymətləndirirdi. Tənqidçilər bildirirdilər ki, eksperimentlərdə ciddi laboratoriya nəzarəti yoxdur, uğursuz nəticələr qeydə alınmır və təcrübələr müstəqil şəkildə təkrarlandıqda eyni nəticələri vermir.
Amerikalı skeptik və illüzionist Ceyms Rendi bu iddiaların təkzib edilməsində mühüm rol oynadı. O, bir çox “zehni qabiliyyət” nümayişlərinin adi fokuslar və əl cəldliyi ilə həyata keçirilə bildiyini sübut etdi. Rendi hətta iki gənc sehrbazı parapsixologiya laboratoriyalarına yerləşdirərək alimləri illərlə aldatmağa nail olmuş, sonradan isə bunun sadəcə illüziya olduğunu açıqlamışdı.
Nəticədə ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin sifarişi ilə aparılan müstəqil qiymətləndirmə 1995-ci ildə proqramın gözlənilən kəşfiyyat faydasını vermədiyini ortaya qoydu. Hesabatda bəzi statistik anomaliyaların mövcudluğu qeyd edilsə də, əldə olunan nəticələrin ənənəvi kəşfiyyat üsullarından üstün olmadığı vurğulandı.
Beləliklə, onilliklər ərzində davam edən və milyonlarla dollar xərclənən layihə bağlandı. Bununla da Soyuq müharibənin ən qəribə proqramlarından biri hesab olunan zehni casusluq layihəsinin tarixi sona çatdı. Bu proqram həm dövlətlərin təhlükə qarşısında qeyri-adi həll yollarına üz tutmasının, həm də qorxu və rəqabətin elmlə mistikanın sərhədlərini necə bulanıqlaşdıra bildiyinin diqqətçəkən nümunəsi kimi tarixdə qaldı.