BAKI,VOA
1919-cu il iyunun 20-də Fransanın paytaxtı Parisdə keçirilən Versal Sülh Konfransının son günlərində Almaniya hökuməti ölkənin gələcək taleyini müəyyənləşdirəcək mühüm qərar qarşısında qaldı. Versal müqaviləsinin şərtlərinin qəbul edilib-edilməməsi məsələsində yaranan dərin fikir ayrılığı nəticəsində Almaniya Nazirlər Kabineti çıxılmaz vəziyyətə düşərək kollektiv şəkildə istefa verdi.
Birinci Dünya müharibəsindən sonra qalib dövlətlər tərəfindən hazırlanan müqavilə layihəsi Almaniya nümayəndə heyətinə 1919-cu il mayın 7-də təqdim edilmişdi. Alman tərəfinə sənədi araşdırmaq və yazılı şəkildə öz rəyini bildirmək üçün iki həftə vaxt verilmişdi.
Almaniya rəhbərliyi və ictimaiyyəti sənədin məzmunu ilə tanış olduqdan sonra ciddi narazılıq nümayiş etdirdi. Müharibənin son mərhələsində Almaniya siyasi dairələri ABŞ prezidenti Vudro Vilsonun irəli sürdüyü “qalibsiz sülh” ideyasına böyük ümid bəsləyirdi. Onlar 1918-ci ilin noyabrında sülh danışıqlarına başlamaq qərarını da məhz Vilsonun məşhur “On dörd prinsip” proqramına əsaslanaraq vermişdilər.
Lakin Versal müqaviləsinin şərtləri Almaniya üçün gözləniləndən xeyli ağır oldu. Müqaviləyə əsasən, ölkə ərazisinin 13 faizi və əhalisinin təxminən 10 faizi Almaniyanın nəzarətindən çıxırdı. Bundan əlavə, Almaniya müharibə təzminatları ödəməyə məcbur edilirdi.
Sənədin ən mübahisəli hissələrindən biri isə sonradan “müharibə təqsiri maddəsi” kimi tanınan 231-ci maddə idi. Həmin maddədə Birinci Dünya müharibəsinin başlanmasına görə əsas məsuliyyət birbaşa Almaniyanın üzərinə qoyulurdu. Məhz bu müddəa alman siyasətçiləri və ictimaiyyəti arasında ən çox narazılıq doğuran məsələlərdən birinə çevrildi.
Versal danışıqlarında Almaniya nümayəndə heyətinə rəhbərlik edən xarici işlər naziri Ulrix fon Brokdorf-Rantsau müqaviləyə kəskin etiraz edirdi. O, sənədi sərt tənqid edərək bildirmişdi ki, yüzlərlə səhifədən ibarət olan bu sənəd əslində bir cümlə ilə ifadə oluna bilərdi: Almaniya öz mövcudluğundan imtina edir.
Almaniyanın hərbi rəhbərliyi də müqavilənin əleyhinə çıxış edirdi. Ölkənin ən nüfuzlu hərbi xadimlərindən biri olan feldmarşal Paul fon Hindenburq hesab edirdi ki, şərəfsiz sülhü qəbul etməkdənsə, şərəfli məğlubiyyətə razılaşmaq daha düzgün seçimdir.
Bununla yanaşı, Berlində hakimiyyətdə olan koalisiya hökumətində fərqli mövqelər də mövcud idi. Nazirlərin bir hissəsi Almaniyanın müharibədən sonra iqtisadi və hərbi baxımdan son dərəcə zəiflədiyini nəzərə alaraq müqavilənin imzalanmasının vacib olduğunu düşünürdü. Onların fikrincə, ölkə yalnız bu yolla müharibə dövrünü geridə qoya, sənaye və ticarət sektorlarını yenidən bərpa etməyə başlaya bilərdi.
Ulrix fon Brokdorf-Rantsaunun rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti yekdilliklə müqavilənin rədd edilməsini tövsiyə etdikdən sonra məsələ Nazirlər Kabinetində müzakirəyə çıxarıldı. Əvvəllər müqavilənin imzalanmasına daha yaxın mövqe nümayiş etdirən hökumət üzvləri iyunun 20-də keçirilən səsvermədə ortaq qərara gələ bilmədilər.
Səsvermənin nəticəsiz qalması hökumət böhranına səbəb oldu və Nazirlər Kabineti tam tərkibdə istefa verdi. Hökumətin istefasından sonra Ulrix fon Brokdorf-Rantsau da vəzifəsindən ayrıldı, Parisi tərk etdi və siyasi fəaliyyətinə son qoydu.
1918-ci ilin sonlarından Almaniya prezidenti vəzifəsini icra edən Fridrix Ebert isə istefa verməməyə razı salındı. Müttəfiq dövlətlərin müəyyən etdiyi son tarix – 23 iyun yaxınlaşdıqca Ebert yeni hökumət formalaşdırmağa nail oldu və məsələ yenidən səsverməyə çıxarıldı.
Son anda aparılan intensiv siyasi danışıqlardan sonra Almaniya Milli Məclisi müqavilənin imzalanmasına razılıq verdi. Almaniyanın rəsmi cavabı 1919-cu il iyunun 23-də saat 17:40-da Fransa, Böyük Britaniya, ABŞ və İtaliyadan ibarət olan əsas müttəfiq dövlətlərin rəhbərlərinə təqdim edildi.
Bununla da Versal müqaviləsinin imzalanması üçün son maneə aradan qaldırıldı.
Tarixi sənəd 1919-cu il iyunun 28-də Versal sarayının Güzgülər salonunda imzalandı. Mərasim təsadüfən seçilməmiş tarixdə keçirilirdi. Həmin gün Avstriya-Macarıstan taxtının varisi Frans Ferdinand və həyat yoldaşının Sarayevoda qətlə yetirilməsinin beşinci ildönümünə təsadüf edirdi. Məhz bu hadisə Birinci Dünya müharibəsinin başlanmasına səbəb olmuşdu.
Versal müqaviləsi sonrakı onilliklərdə Avropa tarixinin ən mübahisəli sənədlərindən biri kimi qiymətləndirildi. Bir çox tarixçilər hesab edirlər ki, Almaniyaya tətbiq edilən ağır siyasi, iqtisadi və ərazi məhdudiyyətləri sonradan ölkədə revanşist meyllərin güclənməsinə və İkinci Dünya müharibəsinə aparan proseslərin formalaşmasına təsir göstərib.