BAKI,AzerVoice

Birinci Anglo-Əfqan Müharibəsi Britaniya Şərqi Hindistan Şirkəti (EIC) ilə Əfqanıstan Əmirliyi arasında baş verib və nəticədə əfqanlar qalib gəlib. Britaniyalılar Əfqanıstanı nəzarətə götürmək istəyirdilər, çünki Rusiya imperiyasının Cənubi Asiyada genişlənməsindən ehtiyat edirdilər. Lakin yerli tayfalar sərt müqavimət göstərdi. Müharibə çox baha başa gəldi və 1842-ci ildə Kabilin faciəvi tərk edilməsi ilə nəticələndi.

Müharibənin Səbəbləri: Böyük Oyun

XIX əsrdə Sih İmperiyasının lideri Ranjit Singh (1780-1839) geniş torpaqlar fəth etdi, o cümlədən Əfqanıstan basqınçılarını məğlub edib Lahoru, Multanı, Kəşmiri, Ladakhi və Pişəvəri ələ keçirdi. Digər tərəfdən, Britaniya Şərqi Hindistan Şirkəti artıq Hindistanın böyük hissəsinə nəzarət etməklə yanaşı, genişlənməyə davam edirdi.

Dünyada isə Britaniya və Rusiya imperiyaları arasında "Böyük Oyun" gedirdi – hər iki güc Mərkəzi Asiyaya təsir göstərməyə çalışırdı. Əfqanıstan və İran iki imperiya arasında buffer zona rolunu oynayırdı. 1837-ci ildə Rusiya dəstəyi ilə İran Heratı mühasirəyə aldı. Bu, Britaniyanın narahatlığını artırdı, çünki Rusiya Əfqanıstan üzərindən Hindistana hücum edə bilərdi. Bu ehtimalı önləmək üçün Britaniya Əfqanıstana hərbi müdaxilə qərarı aldı.

İngilislərin Hərbi Müdaxiləsi və İşğal

1838-ci ildə EIC-nin qubernatoru Lord Auckland (1784-1849) Britaniyanın mövqeyini gücləndirmək üçün hərbi yürüşə qərar verdi. Plan Əfqanıstanın o vaxtkı hökmdarı Dost Məhəmmədi (1793-1863) devirmək və onun yerinə Şah Şuca Durranini (1803-1809-cu illərdə Əfqanıstanın kralı olmuşdu) taxta çıxarmaq idi.

1839-cu ilin martında britaniyalılar 21 min nəfərlik ordu ilə Əfqanıstana daxil oldular. Əfqan tayfaları birlik göstərmədiyi üçün britaniyalılar sürətlə irəlilədi və Kandaharda Şah Şuca taxta çıxarıldı. İyul ayında isə Qəzni qalası zəbt edildi və avqust ayında Kabilə daxil oldular.

Dost Məhəmməd qaçsa da, əfqanların birlik olmaması səbəbindən tezliklə təslim oldu. Bununla belə, işğal edilən əraziləri saxlamaq işğalın özündən daha çətin oldu. Əfqan tayfaları birləşərək üsyana başladılar.

Kabildən Faciəvi Geri Çəkilmə (1842)

1841-ci ilin noyabrında Kabil xalqı üsyan qaldırdı və Britaniya elçisi Aleksandr Börns öldürüldü. Əfqanlar digər britaniya qarnizonlarını da məhv etdilər. Dekabrda Britaniya ordusu geri çəkilmək qərarına gəldi.

1842-ci ilin yanvarında 4,500 əsgər və 12,000 dinc sakin Kabildən Cəlalabada doğru hərəkət etdi. Lakin əfqanlar geri çəkilən ordunu daima pusquya salaraq məhv etdilər.

13 yanvarda britaniyalıların son müqaviməti Gandamak təpəsində baş verdi. Yalnız bir nəfər – cərrah William Brydon sağ qaldı və Cəlalabada çatdı. Bu, Britaniya imperiyasının ən böyük hərbi fəlakətlərindən biri oldu.

Britaniyanın Cavabı və Müharibənin Sonu

Britaniyanın qisas alması üçün General Pollokun rəhbərliyi ilə "İntiqam Ordusu" Əfqanıstana hücum etdi və Kabil geri alındı. Sentyabr 1842-ci ildə əsir götürülən britaniyalılar xilas edildi və şəhərin bazarı partladıldı. Lakin artıq Britaniya Əfqanıstanda qala bilməyəcəyini anlamışdı. Dost Məhəmməd 1843-cü ildə taxta qaytarıldı.

Bu məğlubiyyətdən sonra Britaniya Əfqanıstanı işğal etmək əvəzinə "Masterly Inactivity" (Dərin Səssizlik) siyasətini seçdi və bölgədə sabitliyi qorumağa çalışdı.

Nəticələr və Sonrakı Müharibələr

• Birinci Anglo-Əfqan Müharibəsi Britaniyaya 20,000 insan itkisi və 15 milyon funt sterlinqə başa gəldi.

• Britaniya imperiyasının prestiji ciddi zərbə aldı.

• Buna baxmayaraq, Britaniya Hindistanın şimalında genişlənməyə davam etdi və Sih İmperiyasını məğlub edərək Pəncabı işğal etdi.

• Əfqanıstanın müstəqilliyini tamamilə məhv edə bilməyən Britaniya 1878-1880-ci illərdə İkinci Anglo-Əfqan Müharibəsini, 1919-cu ildə isə Üçüncü Anglo-Əfqan Müharibəsini apardı.

• Nə Britaniya, nə də Rusiya Əfqanıstanı tam idarə edə bilmədi və ölkə 20-ci əsrə qədər faktiki olaraq müstəqil qaldı.