BAKI,AzerVoice Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ prezidenti Donald Trampın İranın nüvə dosyesini həll etmək üçün Tehranla dialoq kanallarını açmaq istəyi, Rusiya prezidenti Vladimir Putin üçün böyük bir fürsətdir. O, Tehranla strateji tərəfdaşlığından istifadə edərək həm Vaşinqton, həm də Tehran tərəfindən etibarlı vasitəçi rolunu oynaya bilər. Bundan əlavə, Putin Trampın Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskiyə qarşı sərt mövqeyinə və Rusiyanın maraqlarına uyğun sülh modelini irəli sürmək cəhdinə minnətdarlığını göstərmək istəyir.
Son həftələrdə ABŞ-ın Ukraynaya verdiyi dəstəyi azaltması və Moskvaya qarşı yumşaq siyasət izləməsi Avropadakı ənənəvi müttəfiqlərinin narazılığına səbəb olub. Bu siyasət dəyişikliyi, xüsusilə Ağ Evdə Tramp və Zelenski arasında baş verən açıq mübahisə fonunda, Putinə böyük üstünlük qazandırdı.
Vaşinqtondakı Amerika Xarici Siyasət Şurasının birinci vitse-prezidenti İlan Berman "National Interest" jurnalında yazdığı məqalədə qeyd edir ki, bu dəyişiklik Putinin Ukrayna müharibəsinin ölkədaxili sabitliyini sarsıdan təsirləri ilə mübarizə apardığı bir vaxtda baş verdi. Eyni zamanda, Tramp administrasiyasının Rusiya ilə sazişlər bağlamağa meyilli olması, Moskvanın beynəlxalq mövqeyini gücləndirmək üçün yeni imkanlar açır.
Bermanın fikrincə, Putin Vaşinqton və Tehran arasında diplomatik vasitəçi kimi çıxış edərək, ABŞ-la münasibətlərini düzəltməyə və öz nüfuzunu artırmağa çalışır. O bildirir ki, bu təşəbbüs həm gözlənilməz, həm də risklidir.
Rusiya-İran Tərəfdaşlığı: İllərlə Dərinləşən Münasibətlər
Rusiya və İran uzun onilliklər boyu geniş strateji tərəfdaşlığa malik olub. Bu tərəfdaşlıq silah satışlarından İranın müxtəlif strateji proqramlarına dəstəyə qədər bir çox sahəni əhatə edir. Moskva, beynəlxalq səviyyədə diplomatik təsirindən istifadə edərək, Tehrana qarşı Qərb sanksiyalarını zəiflətməyə və İranın beynəlxalq təcridini azaltmağa çalışıb.
Son üç il ərzində Rusiya-İran əməkdaşlığı daha da dərinləşib. Xüsusilə, Ukrayna müharibəsi və bu münaqişəyə görə Qərbin Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar fonunda Moskva getdikcə daha çox beynəlxalq təcrid vəziyyətinə düşüb. Bu vəziyyətdə İran, Putinin hökuməti üçün bir növ "həyat xətti" rolunu oynamağa başlayıb.
2022-ci ilin ortalarından etibarən İran, Ukraynaya qarşı müharibədə Rusiyanın əsas tərəfdaşlarından birinə çevrilib. Tehran Moskvaya minlərlə "Kamıkadze" tipli pilotsuz uçuş aparatları (PUA) göndərib ki, bunlar sonradan Ukraynanın paytaxtı Kiyev də daxil olmaqla, müxtəlif yaşayış məntəqələrinə qarşı istifadə olunub və böyük dağıntılara səbəb olub.
Bundan əlavə, İran Rusiyada pilotsuz uçuş aparatlarının istehsalını artırmaq üçün zavod qurulmasına kömək edib və Moskvanın beynəlxalq sanksiyalardan yan keçməsinə, həmçinin hərbi məqsədlər üçün istifadə oluna bilən texnologiya əldə etməsinə dəstək verib. İranın göndərdiyi zirehli texnika və minaatanlar da Rusiyanın döyüş qabiliyyətini artırıb. Bunun əvəzində isə Rusiya İranın strateji proqramlarında iştirakını genişləndirib.
Ötən il yayılan məlumatlara görə, rusiyalı raket mütəxəssisləri dəfələrlə İrana səfər edərək, bu ölkənin ballistik raket imkanlarını gücləndirməyə kömək ediblər. Xüsusilə, İran-İsrail münasibətlərində gərginlik artarkən, bu əməkdaşlıq daha da sürətlənib.
Putinin İranla Yaxınlaşması və Qərbə Qarşı Yeni Cəbhə
İngiltərənin “Times” qəzeti bildirir ki, İran Rusiyaya gizli diplomatik nümayəndə heyətləri göndərərək, hərbi və müdafiə sahəsində əməkdaşlığı gücləndirməyə çalışır. Tehran həmçinin Rusiya istehsalı olan müasir döyüş təyyarələri əldə etmək və "Hizbullah" qruplaşmasının yenidən silahlandırılması üçün Kremlin dəstəyini almaq niyyətindədir.
Rusiya və İran, həmçinin iqtisadi əməkdaşlıq sahəsində addımlar ataraq, maliyyə sistemlərini birləşdirməyə və Qərbin sanksiyalarından qorunmağa çalışırlar.
Bu yaxınlarda, yanvar ayında Putin və İran prezidenti Məsud Bəşkeşyan 20 il müddətinə nəzərdə tutulan “Strateji Tərəfdaşlıq Müqaviləsi” imzalayıblar. Bu sənəd təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsini, regional və qlobal səviyyədə fəaliyyətlərin koordinasiyasını, eləcə də hərbi və kəşfiyyat sahəsində yeni əlaqələrin qurulmasını nəzərdə tutur.
Başqa sözlə, Rusiya-İran əməkdaşlığı təkcə dərin deyil, həm də genişlənməkdədir.
Vaşinqton və İran: Gərginlik və Potensial Danışıqlar
Tramp administrasiyası İran üzərində “maksimum təzyiq” siyasətini yenidən tətbiq edərkən, ABŞ prezidenti eyni zamanda Tehranla mümkün danışıqlara maraq göstərdiyini açıq şəkildə ifadə edib.
Tramp, "Fox Business" kanalına verdiyi açıqlamada, İrana bir mesaj göndərdiyini bildirib:
"Ümid edirəm ki, bizimlə danışıqlara başlayacaqlar, çünki əgər hərbi variantdan istifadə etməli olsaq, bu, onlar üçün çox dəhşətli olacaq. İranın nüvə silahına sahib olmasına icazə verə bilmərik."
2015-ci ildə imzalanan və İranın nüvə proqramını məhdudlaşdırmaq əvəzində ona sanksiya güzəştləri təklif edən “Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı” (JCPOA) adlı razılaşma 2018-ci ildə Trampın ABŞ-ı bu sazişdən çıxarması ilə faktiki olaraq çökmüşdü. Bir il ərzində İran razılaşma üzrə öhdəliklərinə əməl etməyə davam etsə də, daha sonra mərhələli şəkildə onlardan imtina etdi.
İranın ali dini lideri Ayətullah Əli Xamenei Trampın İrana mesaj göndərdiyini açıqlamasından bir gün sonra, Vaşinqtonun tələblərini qəbul etməyəcəklərini bəyan etdi. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi isə bildirdi ki, Tehran ABŞ-la birbaşa danışıqlara getməyəcək. Bunun əsas səbəbi kimi isə Tramp administrasiyasının “maksimum təzyiq” siyasətini davam etdirməsi göstərildi.
Bununla belə, İranın getdikcə artan daxili problemləri – iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi və sosial narazılığın genişlənməsi – rejimin danışıqlar masasına əyləşməkdən başqa çıxış yolunun qalmadığına işarə edir. Və bu, çox güman ki, gec deyil, tez baş verəcək.
İlan Bermanın fikrincə, İran danışıqlara oturanda, onların yanlarında mühüm bir müttəfiq ola bilər. Çünki Rusiya “ədalətli vasitəçi” deyil. Putin indi Vaşinqtonun İranla bağlı problemini həll edə biləcək fiqur kimi özünü təqdim etməyə çalışsa da, tarixi təcrübə Kremlin həqiqətən belə olmadığını göstərir.