BAKI,VOA Orxan Qədirzadə

Elm və siyasətin qarşılıqlı əlaqəsi tarix boyu mübahisəli mövzulardan biri olub. Birinci Dünya müharibəsi dövründə elm adamlarının dövlətlərlə əməkdaşlığı və elmi imkanların siyasi məqsədlər üçün istifadəsi bu müzakirələrin əsas nümunələrindən hesab edilir.

Tarixçi və Kembric Universitetinin Elm Tarixi üzrə tədqiqatçısı Patrik Fara bu mövzuda Çaim Vayzmanın fəaliyyətinə diqqət çəkərək, onun elmi bacarıqlarının Britaniya hökuməti ilə münasibətlərində mühüm rol oynadığını qeyd edir.

Vayzman Birinci Dünya müharibəsi illərində aseton istehsalı ilə bağlı tədqiqatlar aparıb. Aseton həmin dövrdə tüstüsüz barıt istehsalında istifadə olunan strateji maddələrdən biri idi və hərbi sənaye üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı.

İddialara görə, Vayzman Britaniya hökumətinə bu maddənin istehsalında kömək edə biləcəyini bildirib və bu əməkdaşlıq onun siyasi əlaqələrinin güclənməsinə səbəb olub.

Vayzmanın Britaniya siyasi dairələri ilə əlaqələri sonradan Fələstində yəhudi milli ocağının yaradılması məsələsi ilə bağlı diplomatik proseslərdə də diqqət çəkib. O, sionist hərəkatının liderlərindən biri kimi 1917-ci ildə qəbul edilən Balfur Bəyannaməsi prosesində mühüm fiqurlardan biri olub.

Balfur Bəyannaməsi Britaniyanın Fələstində yəhudi xalqı üçün “milli yurd” yaradılmasına dəstək verdiyini bildirən sənəd idi.

Elm tarixində bu kimi nümunələr elmin yalnız neytral bilik sahəsi deyil, eyni zamanda dövlətlərin strateji məqsədlərində istifadə olunan güc vasitəsi ola biləcəyini göstərir.

Araşdırmaçılar bildirirlər ki, elm adamlarının siyasi proseslərdə iştirakı müxtəlif dövrlərdə fərqli nəticələr doğurub. Bəzi hallarda elmi nailiyyətlər cəmiyyətlərin inkişafına xidmət etsə də, digər hallarda hərbi və siyasi məqsədlərin həyata keçirilməsində istifadə olunub.

Bu mövzu elmə münasibətdə əsas suallardan birini gündəmə gətirir: Elm yalnız həqiqət axtarışı vasitəsidir, yoxsa siyasi və iqtisadi güc münasibətlərinin də bir hissəsidir?