Bakı, Azervoice
İslamdan əvvəlki dövrdən başlayaraq, Ərəb İslam xilafəti zamanı bir çox qadın poeziya ilə məşğul olmuşdur. Hətta ilk Əməvi xəlifəsi Müaviyənin sarayında olan bir kraliça belə, səhraya olan həsrətini şeirlə ifadə etmiş, xəlifə də onun arzusunu yerinə yetirmişdir.
Zaman keçdikcə, istedadı ilə tanınan qadın şairlər geniş kütlələr tərəfindən sevilmiş və əsərləri müasir dövrə qədər gəlib çatmışdır. Onlardan biri Hənsə Xatundur. O, İslamdan əvvəlki və sonrakı dövr ədəbiyyatı arasında körpü rolunu oynamış, "Ərəb ədəbiyyatının ən böyük qadın şairlərindən biri" adını qazanmışdır. Ən məşhur şeiri döyüşdə öldürülən qardaşına həsr etdiyi mərsiyədir. Bu əsərində qardaşının səxavətindən, şərəfli ölümündən və insanlara kömək etmə arzusundan bəhs etmişdir. Məkkə yaxınlığında keçirilən bir yarmarkada bu mərsiyəsini səsləndirdikdə, dövrün tanınmış şairlərindən Nabiğə onun sözlərini yüksək qiymətləndirmişdir. Hənsə Xatun İslam dini ilə tanış olduqdan sonra müsəlmanlığı qəbul etmişdir.
Əməvilər dövründə də qadın şairlər özlərini göstərmişdir. Hümeydə və Leyla əl-Əhləliyyə onlardan ikisidir. Hümeydə Kufənin valisi Numan ibn Bəşirin qızı olmuş, təsirli şeirləri ilə tanınmışdır. Leyla isə daha çox məşhurluq qazanmış və xəlifə Əbdülməlikin sarayında keçirilən ədəbi məclislərdə iştirak etmişdir. Onun ən yadda qalan əsəri, sevdiyi şair Tövbə ibn Hümeyyirin döyüşdə ölümünə həsr etdiyi mərsiyədir. Leyla atasının məcburiyyəti ilə başqa birinə ərə verilsə də, ömrünün sonuna qədər Hümeyyiri sevməyə davam etmişdir.
Abbasilər dövründə isə qadın şairlərin sayı artmışdır. Xəlifələr bəzən şairlərlə bədahətən şeir yarışları keçirərdi. Belə yarışlarda şeirin mövzusu, dili, məzmunu və simvolizmi xüsusilə qiymətləndirilirdi. Bu cür ədəbi deyişmələr bir növ sənət duelinə çevrilsə də, qalib və məğlub seçilməz, hər iki tərəf şərəfləndirilərdi.
Tarixdə adı qalan qadın şairlər arasında Leyla, Məhbubə, Fəzl və Vəlladə ibn Müstəkfi xüsusilə seçilirlər. Leyla həm döyüş meydanında, həm də ədəbiyyatda parlaq bir sima olmuşdur. Qardaşı Vəlid ibn Tərifin ölümündən sonra onun yerini tutaraq iki dəfə müharibəyə rəhbərlik etmiş, lakin sonradan qəbiləsinin təzyiqləri ilə silahı yerə qoymuşdur. Qardaşına həsr etdiyi mədhiyyəsində xalqını cəsurluğa çağırmış, düşmənlərinin məğlubiyyətini əvvəlcədən hiss etdiyini bildirmişdir.
Fəzl və Məhbubə isə xəlifə Mütəvəkkilin himayəsində yaşamışdır. Fəzl Bağdadda azad ruhlu və poeziya aşiqi kimi tanınmış, iranlı şair Səid ibn Hamidə duyduğu məhəbbətini şeirlərində əks etdirmişdir. Xüsusilə Səidin ölüm döşəyində yazdığı həsrət dolu şeiri diqqət çəkir. Məhbubə isə poeziyanı musiqi ilə birləşdirərək mahnılar bəstələmiş, Bağdadın müxtəlif bölgələrində ifa etmişdir. O, xəlifəyə duyduğu sevgiylə tanınırdı. Xəlifənin ölümündən sonra onun yasını illərlə tutmuş, bu məhəbbət yeni xəlifənin qəzəbinə səbəb olmuşdur. Məhbubəni türk bir idarəçiyə ərə versələr də, o azad edilərək Bağdada qayıtmış və həyatının sonunu orada, gizli şəkildə başa vurmuşdur.
Bu qadın şairlər yalnız şeirləri ilə deyil, cəsarətləri və mübarizə dolu həyat hekayələri ilə də ədəbiyyat tarixində dərin iz buraxmışdır. Onların əsərləri qadının cəmiyyətdəki gücünü, sevgini və azadlıq axtarışını təcəssüm etdirir.