BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

İnsan İslam irsi haqqında düşünəndə və əsrlər boyu müxtəlif elm və bilik sahələrində yazılmış o geniş miqyaslı əsərləri görəndə, ağlına tez-tez bu sual gəlir. Bu, öz zənginliyi və müxtəlifliyi ilə heyrətamiz bir mənzərədir: təfsir və hədisdə, fiqh və onun üsullarında, dil və ədəbiyyatda, tarix, təbabət və astronomiyada sayısız-hesabsız kitablar, həmçinin Bağdad və Dəməşqdən, Bakıdan,Bərdədən, Kordova və Qayravandan, Nişapur və Səmərqənddən hər tərəfdən axan adlar... Sanki bu sivilizasiya öz yaddaşını tamamilə mətnlərə əmanət etmişdir.

Lakin bu mənzərə kişilər tərəfindən yazılmış əsərlərin mövcudluğunu nə qədər üzə çıxarırsa, təlif və təsnif (müəlliflik) sahəsində qadın adlarının demək olar ki, tamamilə yoxluğu ilə qarşılaşır. Buradan da sual yaranır: bu irsdə qadınların əsərləri haradadır? Nə üçün biz bu yazılı arxivdə qadınların bərabər iştirakını görmürük?

Əgər qadının intellektual cəhətdən təcrid olunduğunu, elmi hərəkatdan uzaq qaldığını və ya bilik alətlərindən məhrum edildiyini fərz etsək, bu sualın cavabı asan görünə bilər. Lakin tərcümeyi-hal və təbəqat kitabları bizə qadının mədəni və elmi fəaliyyətdə fəal iştirak etdiyi bir vəziyyəti göstərir. O, haqqında silsilə rəvayətlər (əsənlər) nəql edilən, elmi üçün uzaq səfərlər edilən və böyük alimlərin dərs aldığı bir "mühəddisə"dir; o, məclislərdə iştirak edən və ədəbi zövqün formalaşmasında payı olan bir ədibə və şairədir. O, həmçinin fiqh və dini biliyin ötürülməsindəki iştirakı ilə tanınır, hətta onun varlığı bəzi əqli və praktiki biliklərə, eksperimental elmlərə qədər uzanır.

Biz, beləliklə, maraqlı bir paradoksla qarşı-qarşıyayıq: qadının aydın elmi fəaliyyəti var, lakin bu, müəlliflik sahəsində özünü göstərmir. Bu isə sualı yenidən formalaşdırmağa məcbur edir: nə üçün bu elmi fəaliyyət kitablar və əsərlər şəklində təzahür etmədi?

Bu mövzu üzərində düşünüb araşdırma apararkən, Məhəmməd Xeyr Ramazan Yusifin "İslam tarixində qadın müəlliflər və onların əsərləri" adlı, "İbn Həzm" nəşriyyatı tərəfindən 116 səhifədə çap edilmiş maraqlı bir kitabçası ilə rastlaşdım.

Müəllif ön sözündə bu sualın onu narahat etdiyini və cavab tapmaq istədiyini deyir. O, tərcümeyi-hal kitablarını araşdıraraq deyir: "Yolu qısaltmaq üçün Ömər Rza Kahhalənin iki minə yaxın qadını əhatə edən 'A’lam al-Nisa' (Məşhur qadınlar) kitabını nəzərdən keçirmək istədim, lakin onların arasında müəllif olduğu qeyd edilən cəmi on qadına rast gəldim... Sual olunur: Doğrudanmı İslam tarixində müəllif qadınlar yalnız bu qədərdir? Bu qədər nəhəng bioqrafiyalar arasında bu qədər az sayda müəllif tapmağımız qəribə deyilmi? Bunun səbəbi nədir?"

Buradan müəllif səbəbləri axtarmağa başlayır və müəlliflik sahəsindəki bu nisbi yoxluğu izah edə biləcək bir neçə amili təqdim edir.
Birincisi: Qadının sosial həyat tərzi və ailə, ev yükünün üzərinə düşməsi. Bu vəzifələr zaman və enerji tələb edir, uzunmüddətli tənhalıq və sabitlik tələb edən müəlliflik fəaliyyətinə mane olurdu.

İkincisi: Qadınların elmi fəaliyyətlərinin çoxu "təsnif"dən (yazmaqdan) ziyada "eşitmə" (səma) və "rəvayət"ə daha yaxın idi. Xüsusilə hədis elmlərində qadın müəllifdən daha çox rəvayətçi və mühəddisə kimi önə çıxmışdı.

Üçüncüsü: Sənədləşdirmənin zəifliyi; çünki qadınların bəzi iştirakları və ya yazıları qorunub saxlanılmamış, onlara aid edilməmiş və ya nəql zamanı itib batmış ola bilərdi.

Müəllif buna eyni dərəcədə vacib olan başqa bir səbəbi də əlavə edir: "Yazı" anlayışının özü həmişə "müəlliflik" demək deyildi. Qədim terminologiyada "katibə" (yazan qadın) müstəqil bir əsər müəllifi deyil, sadəcə nüsxə çıxaran, xəttatlıq edən və ya yazı yazmağı bacaran şəxs ola bilərdi.

Lakin bütün bu amillərə baxmayaraq, kitab qadın müəllifliyini tamamilə inkar etmir, əksinə, az olsa da qadınların əsər yazdıqlarına və ya onlara əsərlərin aid edildiyinə dair nümunələr olduğunu təsdiqləyir. Tərcümeyi-hal kitablarında hədis cüzləri, elmi topluları, fiqh və ya ədəbiyyat sahəsində əsərləri olan qadınların adları çəkilir. Həmçinin icazələr və məşixətlər kontekstində onlara istinad edilir, burada onların qeydə alınmış rəvayətləri və ya onların vasitəsilə toplanmış elmi materiallar qeyd olunur.

Kitab hicri 1200-cü ilin sonuna qədər 36 qadın müəllifi müəyyən edib. Ən məhsuldar müəllif Nigeriyadan olan və 70-dən çox kitab və qəsidə yazan Nana Əsma bint Osman Fodidir. Bu dövr ərzində qadınların yazdığı bütün əsərlərin sayı isə 100-ü keçmir.

Kitab nümunə olaraq Bibi bint Əbdüssəməd əl-Hərtəmiyyəni qeyd edir ki, onun bir hədis cüzü məlumdur. O, uzunömürlü şeyxə, Əbu Şureyhdən nəql edən və öz adı ilə tanınan cüzün sahibi Ümmül-Fəzl Bibi bint Əbdüssəməd əl-Hərtəmiyyədir.

Həmçinin fiqh və kəlam sahəsində şərhləri olduğu deyilən Dəhma bint Yəhya ibn əl-Murtəza, adı Quran təfsiri ilə bağlanan və "Zibut-Təfasir" kitabının müəllifi olduğu qeyd edilən Zibun-Nisa bint Aləmgir, Təbəri tarixi ilə əlaqəli bir əsər kontekstində adı çəkilən Ayşə bint Əhməd ət-Təbəri və "əl-İsabə fi mə’rifətis-səhabə" adlı əsərdə iştirakı qeyd olunan Xünasə bint Bəkkarın adları xatırlanır.

Bu sübutlar, az olsa da, qadın müəllifliyinin mümkün və real olduğunu üzə çıxarır. Lakin "müəlliflik" bilginin yeganə üzü deyil; elmi fəaliyyət başqa formalarda da təzahür edə bilər ki, bu formalar bəzi dövrlərdə kitabın özündən daha təsirli olmuşdur. Odur ki, qadın "təsnif"də (kitab yazmaqda) nisbətən yoxdursa da, "elm"də yox olmamışdır.