BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal iqtisadi ittifaqların yaranmasına, Yaxın Şərqdə imperiyaları və krallıqları sarsıdan qanlı sui-qəsdlərə və minlərlə insanın taleyini dəyişən qərarlara şahidlik edib. 25 mart – Avropanın bugünkü iqtisadi və siyasi güc mərkəzinin əsasını qoyan, Avropa İqtisadi Birliyinin yaradılmasını təsdiqləyən Roma müqaviləsinin rəsmən imzalandığı (1957) tarixi gündür. Yaxın Şərq və ərəb dünyasının qan yaddaşında isə bu gün qlobal neft böhranlarının memarı sayılan Səudiyyə Ərəbistanı kralı Feysəlin öz qardaşı oğlu tərəfindən sarayda qətlə yetirildiyi (1975) təqvimdir. Beynəlxalq sülh cəhdləri üçün 25 mart, onilliklər sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının Qəzza zolağında təcili atəşkəs tələb edən tarixi qətnaməni (2728 nömrəli) qəbul etdiyi (2024) ümidverici gündür. Qardaş Türkiyə tarixində isə milli kimliyin inkişafında mühüm rol oynamış "Türk Ocaqları" təşkilatının rəsmən qurulduğu (1912) gündür. Müasir Azərbaycan tarixi üçün bu təqvim azad edilmiş Qarabağda rəqəmsal yenidənqurma və "Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili" çərçivəsində qərarların verildiyi bir gündür. Titan peykinin kəşfindən Belarus Xalq Respublikasının elanına qədər – www.voa.az 25 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Roma papasının seçilməsi: Suriya əsilli Roma Papası Konstantin katolik kilsəsinin rəhbəri olaraq rəsmən taxta çıxdı (708).

İngiltərə kralının yaralanması: Üçüncü Səlib yürüşünün qəhrəmanı, İngiltərə kralı I Riçard (Şirürəkli Riçard) Fransada qala mühasirəsi zamanı ölümcül yaralandı (1199).

Şotlandiya kralının tacqoyması: Şotlandiyanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan Robert Brüs Skun şəhərində rəsmən Şotlandiya kralı olaraq tac qoydu (1306).

Titan peykinin kəşfi: Niderlandlı astronom və riyaziyyatçı Xristian Hüygens Saturn planetinin ən böyük peyki olan Titanı kəşf etdiyini dünyaya açıqladı (1655).

Amyen sülh müqaviləsi: Fransa Respublikası ilə Böyük Britaniya arasında inqilab müharibələrini müvəqqəti dayandıran "Amyen sülhü" rəsmən imzalandı (1802).

Qul ticarətinin ləğvi aktı: Böyük Britaniya parlamenti bütün Britaniya imperiyası daxilində qul ticarətini rəsmən ləğv edən tarixi və bəşəri qanunu təsdiqlədi (1807).

Yunanıstanın müstəqillik müharibəsi: Yunanıstan ərazisində Osmanlı imperiyasına qarşı kütləvi üsyanlar başladı və bu tarix Yunanıstanın Müstəqillik Günü kimi elan edildi (1821).

Panteonun rəqqası kəşfi: Fransız alimi Leon Fuko Yerin öz oxu ətrafında fırlandığını sübut edən Fuko rəqqasının ictimai nümayişini müvəffəqiyyətlə başa vurdu (1851).

Fonoloqrafın patenti: Fransız ixtiraçısı Eduar-Leon Skott de Martenvil səsi vizual olaraq qeyd edən ilk cihaz olan fonoloqraf üçün rəsmi patent aldı (1857).

Birinci Bur müharibəsinin sonu: Cənubi Afrikada holland əsilli burlar və Britaniya imperiyası arasında bağlanmış sülh müqaviləsi qüvvəyə mindi (1881).

Müasir Afinanın Olimpiya oyunları hazırlığı: Yunanıstanın paytaxtı Afinada müasir dövrün ilk Olimpiya oyunlarının təşkilat komitəsinin rəsmi qurultayı keçirildi (1896).

Triangle fabrikində yanğın fəlakəti: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-York şəhərindəki "Triangle Shirtwaist" geyim fabrikində baş verən dəhşətli yanğın nəticəsində 146 işçi (əsasən gənc qadınlar) həlak oldu və əmək qanunvericiliyi dəyişdi (1911).

Türk Ocaqlarının qurulması: Osmanlı imperiyasının paytaxtı İstanbulda türk millətçiliyinin inkişafında müstəsna rol oynayacaq "Türk Ocaqları" təşkilatı rəsmən fəaliyyətə başladı (1912).

Gürcüstan Pravoslav Kilsəsinin avtokefallığı: Rusiya imperiyasının çöküşündən sonra Gürcüstan Pravoslav Kilsəsi öz tarixi müstəqilliyini (avtokefallığını) bərpa etdiyini rəsmən elan etdi (1917).

Belarus Xalq Respublikasının yaranması: Birinci Dünya Müharibəsinin gedişində Belarus nümayəndələri rəsmən müstəqil Belarus Xalq Respublikasının qurulduğunu bəyan etdilər (1918).

Yunanıstanın respublika elan edilməsi: Yunanıstan parlamenti monarxiyanı ləğv edərək ölkəni İkinci Yunanıstan Respublikası elan etdi (1924).

Kantri musiqisi siyahısının yaranması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının məşhur "Billboard" jurnalı tarixində ilk dəfə olaraq kantri (Hillbilly) musiqisi üzrə reytinq siyahısını dərc etdi (1939).

Yuqoslaviyanın Berlin paktına qoşulması: Yuqoslaviya krallığı rəsmən Üçlər Paktına imza ataraq İkinci Dünya Müharibəsində Nasist Almaniyası və ox dövlətləri ilə müttəfiq oldu (1941).

Mərkəzi İllinoys mədən faciəsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının İllinoys ştatındakı mərkəzi kömür mədənində baş verən kütləvi partlayışda 111 şaxtaçı həlak oldu (1947).

Priboy əməliyyatı: Sovet İttifaqı rəhbərliyinin əmri ilə Baltikyanı respublikalardan (Estoniya, Latviya, Litva) on minlərlə insanın Sibirə və Mərkəzi Asiyaya kütləvi sürgünü ("Operation Priboi") başladı (1949).

Televiziya sənayesində rəngli yayım qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Federal Rabitə Komissiyası rəngli televiziya yayım standartlarının ilk rəsmi qaydalarını təsdiqlədi (1953).

Sovet İttifaqının süni peyk proqramı: Sovet İttifaqı rəhbərliyi kosmosa ilk süni peykin (Sputnik) buraxılması üçün rəsmi dövlət proqramını təsdiqlədi (1954).

Gömrük Xidmətinin təşkili qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Gömrük Xidməti ölkə sərhədlərini qorumaq üçün daha geniş müstəqil səlahiyyətlərlə təmin edildi (1955).

Roma müqaviləsinin imzalanması: Qərbi Almaniya, Fransa, İtaliya, Belçika, Niderland və Lüksemburq tərəfindən Avropa İqtisadi Birliyini (gələcək Avropa İttifaqını) yaradan tarixi Roma müqaviləsi imzalandı (1957).

Qanadlı raket sınağı: Kanada hərbi qüvvələri ölkə tarixində ilk dəfə olaraq tamamilə yerli istehsal olan səs sürətindən iti qanadlı raketin uğurlu sınağını həyata keçirdi (1958).

Səudiyyə Ərəbistanı kralı Feysəlin qətli: Səudiyyə Ərəbistanının inkişafında böyük rol oynamış Kral Feysəl paytaxt Ər-Riyadda öz qardaşı oğlu şahzadə Feysəl bin Musaid tərəfindən güllələnərək qətlə yetirildi (1975).

Səudiyyə taxtında dəyişiklik: Kral Feysəlin qətlindən dərhal sonra qardaşı Kral Xalid bin Əbdüləziz rəsmən Səudiyyə Ərəbistanının yeni monarxı elan olundu (1975).

Columbia kosmik gəmisinin təhvili: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Milli Aviasiya və Kosmos İdarəsi (NASA) ilk tam işlək və təkrar istifadə edilə bilən kosmik gəmi olan "Columbia"nı rəsmən təhvil aldı (1979).

Bratislavada şam nümayişi: Çexoslovakiyada kommunist rejiminə və dini məhdudiyyətlərə qarşı minlərlə insanın iştirakı ilə dinc "Şam nümayişi" təşkil edildi və polislə toqquşma yaşandı (1988).

Estoniya Kommunist Partiyasının qadağası: Estoniya parlamenti ölkənin müstəqilliyini təmin etmək üçün Estoniya Kommunist Partiyasının mütləq hakimiyyətini rəsmən ləğv etdi (1990).

Rusiya Federasiyası müqaviləsinin imzalanması: Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Rusiya Federasiyasının subyektləri arasında ölkənin ərazi bütövlüyünü və hüquqi strukturunu təmin edən tarixi Federasiya Müqaviləsi imzalandı (1992).

Sergey Krikalyovun Yerə qayıdışı: Sovet kosmonavtı Sergey Krikalyov kosmosa uçarkən Sovet İttifaqı vətəndaşı idi, lakin 311 gündən sonra Yerə qayıdanda ölkəsi artıq dağılmışdı və o, Rusiya Federasiyasına endi (1992).

WikiWikiWeb fəaliyyətə başlaması: İnternet dünyasında məlumat paylaşımını kökündən dəyişən və "Vikipediya"nın sələfi sayılan ilk wiki saytı (WikiWikiWeb) Uord Kanningem tərəfindən yaradıldı (1995).

Avropa İttifaqının Britaniya mal ətinə qadağası: Dəli inək xəstəliyinin (BSE) yayılması təhlükəsinə görə Avropa İttifaqı Böyük Britaniyadan mal əti idxalına rəsmi və qlobal qadağa qoydu (1996).

Zəlzələ və sunami xəbərdarlığı: Antarktida yaxınlığındakı Balleni adaları sahillərində 8.1 bal gücündə nəhəng zəlzələ baş verdi, lakin əhali olmadığı üçün böyük fəlakət qeydə alınmadı (1998).

Həmas rəhbərliyinə sui qəsd cəhdi: İsrail hərbi hava qüvvələri Qəzza zolağında Həmas hərəkatının yeni liderlərini hədəf alaraq genişmiqyaslı hava hücumları həyata keçirdi (2004).

Qırğızıstanda Zanbaq inqilabının nəticələri: Qırğızıstan paytaxtı Bişkekdə prezidentin devrilməsindən sonra yeni müvəqqəti hökumət dövlət binalarında rəsmi fəaliyyətə başladı (2005).

Los Ancelesdə immiqrant yürüşü: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Los-Anceles şəhərində sərt immiqrasiya qanunlarına etiraz edən yarım milyondan çox insanın qatıldığı kütləvi tarixi nümayiş keçirildi (2006).

Madaqaskarda kütləvi etirazlar: Madaqaskar adasında hökumətin qərarlarına qarşı başlayan silahlı qiyam nəticəsində onlarla dinc sakin həlak oldu (2009).

Kanadada hökumətin düşürülməsi: Kanada parlamenti Baş nazir Stiven Harperin rəhbərlik etdiyi mühafizəkar hökumətə etimadsızlıq votumu verərək ölkəni növbədənkənar seçkilərə apardı (2011).

Səudiyyə Ərəbistanının Yəmənə müdaxilə qərarı: Səudiyyə Ərəbistanı başda olmaqla ərəb koalisiyası Yəməndəki Husi qiyamçılarına qarşı "Qətiyyət Fırtınası" hərbi əməliyyatına rəsmən qərar verdi (2015).

Kemerovoda Qış albalısı yanğını fəlakəti: Rusiya Federasiyasının Kemerovo şəhərində "Zimnyaya Vishnya" (Qış albalısı) ticarət mərkəzində baş verən dəhşətli yanğında əksəriyyəti uşaqlar olmaqla 60 nəfər diri-diri yanaraq həlak oldu (2018).

Hindistanda COVID qapanması: Hindistanın Baş naziri Narendra Modi qlobal koronavirus pandemiyasına qarşı bütün ölkə daxilində 21 günlük tam milli qapanma (lockdown) qərarını rəsmən elan etdi (2020).

Ever Given gəmisinin yaratdığı böhranın pik nöqtəsi: Misirdə Süveyş kanalını kəsən "Ever Given" gəmisini xilas etmək cəhdləri növbəti dəfə uğursuz oldu və qlobal logistika böhranı daha da dərinləşdi (2021).

Qəzzada atəşkəs qətnaməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası uzun sürən diplomatik mübarizələrdən sonra Ramazan ayı ərzində Qəzza zolağında dərhal atəşkəs tələb edən 2728 nömrəli tarixi qətnaməni qəbul etdi (2024).

Seneqal prezident seçkilərinin nəticəsi: Seneqalda keçirilən gərgin prezident seçkilərində müxalifət lideri Bassirou Diomaye Faye qalib gələrək ölkə tarixində yeni siyasi səhifə açdı (2024).

Crocus City Hall terrorçularının məhkəməsi: Rusiya Federasiyasının paytaxtı Moskvada 140-dan çox insanın ölümü ilə nəticələnən qanlı terror aktını törədən İŞİD-Xorasan üzvləri rəsmən məhkəmə qarşısına çıxarıldı (2024).

Qviana sahillərində Fransa hərbi əməliyyatları: Fransa dəniz qüvvələri Karib dənizi hövzəsində qeyri-qanuni miqrasiya və narkotik ticarətinə qarşı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara başladı (2024).

Boeing rəhbərliyinin kütləvi istefası: Aviasiya nəhəngi "Boeing" şirkətində baş verən silsilə təhlükəsizlik qalmaqallarından sonra Baş icraçı direktor Dave Calhoun və digər yüksək vəzifəlilər rəsmən istefa verdilər (2024).

Rusiya Federasiyasının Ukraynaya yeni raket zərbələri: Rusiya hərbi qüvvələri Ukraynanın enerji infrastrukturunu tamamilə çökdürmək məqsədilə ölkənin cənub və şərq şəhərlərinə kütləvi hipersəs raket zərbələri endirdi (2024).

Avropa İttifaqının rəqəmsal bazar araşdırmaları: Avropa İttifaqı Komissiyası "Rəqəmsal Bazarlar Aktı" çərçivəsində "Apple", "Google" və "Meta" şirkətlərinə qarşı inhisarçılıq iddiaları ilə ilk rəsmi və böyük araşdırmalara başladı (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qəzza qətnaməsinə rəsmi dəstək: Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən qəbul edilmiş 2728 nömrəli (Qəzzada dərhal atəşkəs tələb edən) qətnaməsini alqışlayaraq bəyannamə yaydı (2024).

Yaşıl dünya naminə həmrəylik ili tədbirləri: Azərbaycan Respublikası üzrə elan edilmiş ekologiya ili çərçivəsində dövlət qurumlarının iştirakı ilə işğaldan azad edilmiş Zəngilan və Qubadlı rayonlarında kütləvi ağacəkmə və bərpa kampaniyaları rəsmiləşdirildi (2024).

Cənub Qaz Dəhlizi ixrac həcminin artırılması: Azərbaycan Respublikasının rəhbərliyi Avropa İttifaqı bazarlarına alternativ qaz nəqlinin həcmini rəsmi müqavilələrə əsasən artırılması barədə göstərişlər verdi (2025).

Rəqəmsal gömrük platformasının icrası: Azərbaycan, Türkiyə və Qazaxıstan arasında Orta Dəhliz çərçivəsində yüklərin birbaşa və yoxlanışsız keçidini təmin edən vahid elektron gömrük sisteminin icrasına rəsmən başlanıldı (2025).