BAKI,VOA

Tarix bu gün qlobal miqyaslı təşkilatların qurulmasına, regionumuzda baş verən qanlı etnik təmizləmələrə və müasir dünyanı sarsıdan dəhşətli terror aktlarına şahidlik edib. 22 mart – Yaxın Şərqin siyasi arxitekturasını müəyyən edən Ərəb Dövlətləri Liqasının Qahirədə rəsmən yaradıldığı (1945) və ərəb dünyasında siyasi İslamın əsasını qoyan Müsəlman Qardaşlar təşkilatının təsis edildiyi (1928) tarixi gündür. Azərbaycan xalqının qan yaddaşında isə bu gün erməni silahlı birləşmələrinin Novruz bayramı günlərində dinc azərbaycanlılara qarşı başlatdığı qanlı Şuşa qırğınının (1920) ildönümüdür. Qlobal təhlükəsizlik səhnəsində bu gün bəşəriyyəti dəhşətə gətirən silsilə terror aktları ilə xatırlanır: Rusiya Federasiyasının paytaxtı yaxınlığında 140-dan çox insanın öldüyü "Crocus City Hall" terroru (2024), Belçikanın paytaxtında Brüssel hava limanı və metrosunda kamikadze partlayışları (2016) və İngiltərədəki London Vestminster hücumu (2017). Müasir Azərbaycan tarixi üçün isə 22 mart dövlət rəhbərliyinin azad edilmiş ərazilərdə Novruz şənliklərində iştirak etdiyi, su ehtiyatları və rəqəmsal tranzit qərarlarını təsdiqlədiyi qürurverici bir gündür. Həmas lideri Şeyx Əhməd Yasinin qətlindən Şahzadə Ketrinin xərçəng etirafına qədər – www.voa.az 22 martın ən geniş, təfsilatlı və ölkədaxili rəsmi qərarlarla zəngin xronologiyasını təqdim edir.

Qordianların imperator elan edilməsi: Qədim Roma imperiyasında Senat rəsmən I Qordian və onun oğlu II Qordianı ortaq imperatorlar olaraq tanıdı (238).

Tampliyerlər ordeninin ləğvi: Roma Papası V Klement kilsə məclisinin dəstəyi ilə onilliklər boyu böyük gücə malik olan Tampliyerlər cəngavər ordenini rəsmən ləğv etdi (1312).

Ceymstaun qətliamı: Şimali Amerikada yerli hindular Virciniya ştatındakı Ceymstaun ingilis koloniyasına hücum edərək yüzlərlə məskunlaşanı qətlə yetirdi (1622).

Nadir şahın Dehli qətliamı: Əfşarlar imperiyasının rəhbəri Nadir şah qoşunlarına atəş açılmasına qəzəblənərək Hindistanın Dehli şəhərində kütləvi qətliam və cəzalandırma əmri verdi (1739).

Ştamp aktının qəbulu: Britaniya parlamenti Amerika koloniyalarından vergi toplamaq məqsədilə böyük etirazlara səbəb olacaq "Ştamp Aktı"nı rəsmən təsdiqlədi (1765).

Yunanıstan sərhədlərinin müəyyənləşməsi: Böyük Britaniya, Fransa və Rusiya imperiyası nümayəndələri rəsmi protokolla Yunanıstan dövlətinin müstəqil sərhədlərini cızdılar (1829).

Puerto Rikoda köləliyin ləğvi: İspaniya Milli Assambleyası Karib dənizindəki koloniyası Puerto Rikoda köləlik sistemini rəsmən ləğv edən qanunu qəbul etdi (1873).

İngiltərədə Futbol Liqasının qurulması: Dünya idman tarixində ilk dəfə olaraq İngiltərədə peşəkar Futbol Liqasının təməlləri atıldı (1888).

Stenli kubokunun ilk oyunu: Buzüstü hokkey üzrə dünyanın ən qədim və prestijli mükafatı olan Stenli Kuboku uğrunda ilk rəsmi sınaq matçı keçirildi (1894).

Lümyer qardaşlarının ilk kino nümayişi: Kinematoqrafiyanın baniləri olan Ogüst və Lui Lümyer qardaşları Parisdə kiçik və özəl izləyici kütləsinə ilk film nümayişini həyata keçirdilər (1895).

İngiltərə və Fransa reqbi matçı: İdman tarixində İngiltərə və Fransa milli yığmaları arasında ilk rəsmi beynəlxalq reqbi oyunu keçirildi (1906).

Çin imperatorunun taxtdan imtina cəhdi: Çin imperatoru Yuan Şikay kütləvi etirazlar və respublikaçıların təzyiqi altında monarxiya iddiasından əl çəkərək respublika rejimini tanıdığını bildirdi (1916).

Şuşa qırğınının başlanması: Erməni silahlı dəstələri Novruz bayramı günlərində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Şuşa şəhərindəki dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı kütləvi qətliam, talan və yanğınlara başladılar (1920).

Müsəlman Qardaşlar təşkilatının yaradılması: Misirin İsmailiyyə şəhərində Həsən əl-Bənna tərəfindən Yaxın Şərqin siyasi və dini mənzərəsinə təsir edəcək "İxvanül-Müslimin" (Müsəlman Qardaşlar) təşkilatının əsası qoyuldu (1928).

Pivənin qanuniləşdirilməsi: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Franklin Ruzvelt uzun illər davam edən qadağadan (Prohibisiya) sonra pivə və yüngül şərab satışını leqallaşdıran qanunu imzaladı (1933).

Almaniyanın Litvadan ərazi alması: Nasist Almaniyasının hədə-qorxusu və rəsmi ultimatumundan sonra Litva Klaipeda (Memel) bölgəsini Almaniyaya təhvil verməyə məcbur oldu (1939).

Qrand Kuli bəndinin fəaliyyətə başlaması: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vaşinqton ştatında yerləşən, ölkənin ən böyük su elektrik stansiyası olan "Grand Coulee" bəndi enerji istehsalına başladı (1941).

İkinci Sirte döyüşü: İkinci Dünya Müharibəsində Aralıq dənizində İtaliya hərbi dəniz qüvvələri ilə Böyük Britaniya donanması arasında şiddətli dəniz döyüşü baş verdi (1942).

Xatın qətliamı: Belarusda Nasist Almaniyasının SS qüvvələri partizanlara kömək etdikləri iddiası ilə Xatın kəndinin bütün sakinlərini kilsəyə dolduraraq diri-diri yandırdılar (1943).

Ərəb Dövlətləri Liqasının yaradılması: Qahirə şəhərində Misir, Suriya, Livan, İraq, Transiordaniya, Səudiyyə Ərəbistanı və Yəmən nümayəndələri rəsmi pakt imzalayaraq Ərəb Dövlətləri Liqasını təsis etdilər (1945).

Transiordaniyanın müstəqilliyi: Böyük Britaniya ilə imzalanan London müqaviləsi nəticəsində Transiordaniya əmirliyi rəsmən müstəqillik əldə etdi və daha sonra İordaniya adını aldı (1946).

Lazerin patentləşdirilməsi: Amerikalı fiziklər Artur Şavlov və Çarlz Tauns gələcəyin texnologiyası olan lazer üçün ilk rəsmi patenti əldə etdilər (1960).

The Beatles qrupunun ilk albomu: Dünyanı fəth edəcək əfsanəvi "The Beatles" qrupu Böyük Britaniyada özünün ilk rəsmi studiya albomunu (Please Please Me) yayımladı (1963).

Parisdə tələbə hərəkatının başlanması: Fransada Daniel Kon-Benditin rəhbərliyi ilə tələbələr Nanter Universitetini işğal edərək məşhur May inqilabının ilk qığılcımını yaratdılar (1968).

Bərabər Hüquqlar Düzəlişi: Amerika Birləşmiş Ştatları Konqresi qadın və kişilərin qanun qarşısında bərabərliyini təmin edən düzəlişi təsdiqləyərək ştatların səsverməsinə göndərdi (1972).

Karl Uollendanın ölümü: Kəndirbazlıq sənətinin əfsanəsi Karl Uollenda Puerto Rikoda iki bina arasında kəndir üzərində yeriyərkən yıxılaraq həlak oldu (1978).

İsrail və Misir sülhünün təsdiqi: İsrail parlamenti (Knesset) Misir ilə Kemp-Devid razılaşması əsasında imzalanacaq tarixi sülh müqaviləsini rəsmən təsdiqlədi (1979).

Space Shuttle Columbia uçuşu: Amerika Birləşmiş Ştatlarının "Columbia" kosmik gəmisi orbitə üçüncü rəsmi uçuş missiyasını (STS-3) müvəffəqiyyətlə həyata keçirdi (1982).

Məktəbəqədər uşaq mərkəzi qalmaqalı: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "McMartin" məktəbəqədər təhsil mərkəzinin müəllimlərinə qarşı uşaqlara kütləvi istismar ittihamı irəli sürüldü (1984).

Asteroidin Yeri sıyırması: "4581 Asclepius" adlı nəhəng asteroid Yer kürəsinin sadəcə 700 min kilometr yaxınlığından keçərək astronomları təşvişə saldı (1989).

Exxon Valdez qəzası üzrə məhkəmə: Amerika Birləşmiş Ştatlarında Alyaska sahillərini neftə bulayan "Exxon Valdez" gəmisinin kapitanı Cozef Hazelvud məhkəmədə ittiham olundu (1990).

Nyu Yorkda təyyarə qəzası: Amerika Birləşmiş Ştatlarında "USAir Flight 405" sərnişin təyyarəsi LaGuardia hava limanından qalxarkən buzlanma səbəbindən qəzaya uğradı, 27 nəfər həlak oldu (1992).

Intel Pentium prosessorunun təqdimatı: Kompüter dünyasında inqilab yaradan "Intel Corporation" şirkəti ilk nəsil "Pentium" mikroroqramlarını rəsmən bazara çıxardı (1993).

Valeri Polyakovun rekord uçuşu: Sovet-Rus kosmonavtı Valeri Polyakov "Mir" kosmik stansiyasında tam 437 gün keçirərək bəşəriyyət tarixində ən uzunmüddətli fasiləsiz kosmik uçuş rekordunu vurub Yerə qayıtdı (1995).

Heyl Bopp kometinin yaxınlaşması: İyirminci əsrin ən parlaq kometlərindən olan Heyl-Bopp Yer kürəsinə ən yaxın nöqtəyə çataraq səmada qeyri-adi mənzərə yaratdı (1997).

Tara Lipinskinin çempionluğu: Amerikalı idmançı Tara Lipinski 14 yaşında fiqurlu konkisürmə üzrə dünya çempionu olaraq idman tarixinə ən gənc qalib kimi düşdü (1997).

Amerika Birləşmiş Ştatlarından rus diplomatların qovulması: Amerika Birləşmiş Ştatları Dövlət Departamenti casusluq fəaliyyətində şübhəli bilinən 50-dən çox Rusiya Federasiyası diplomatını ölkədən deportasiya etdi (2001).

Şeyx Əhməd Yasinin qətlə yetirilməsi: Həmas təşkilatının qurucusu və mənəvi lideri, əlil arabasında olan Şeyx Əhməd Yasin Qəzzada səhər namazından çıxarkən İsrail hərbi hava qüvvələrinin raket zərbəsi ilə hədəf alınaraq öldürüldü (2004).

Şeyx Yasinin ölümünə qlobal etirazlar: Fələstin rəhbərinin qətli Yaxın Şərq və bütövlükdə ərəb dünyasında yüz minlərlə insanın iştirak etdiyi kütləvi anti-İsrail və anti-Amerika nümayişlərinə səbəb oldu (2004).

İspaniyada konstitusiya oxunuşu: İspaniya parlamenti Avropa İttifaqının ortaq konstitusiyasının təsdiqlənməsi ilə bağlı ilk rəsmi sənəd oxunuşunu həyata keçirdi (2004).

Bask terror təşkilatının atəşkəsi: İspaniyada onilliklər boyu müstəqillik uğrunda qanlı terror aktları törədən ETA təşkilatı rəsmən daimi atəşkəs elan etdiyini bildirdi (2006).

Vaşinqton ştatında torpaq sürüşməsi: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Vaşinqton ştatındakı Oso qəsəbəsində baş verən nəhəng torpaq sürüşməsi 43 nəfərin həyatına son qoydu (2014).

Brüssel terror hücumları: Belçikanın paytaxtı Brüsseldə Zaventem hava limanı və Maelbeek metro stansiyasında İŞİD terrorçuları tərəfindən törədilən kamikadze partlayışlarında 32 nəfər həlak oldu, 300-dən çox insan yaralandı (2016).

London Vestminster terroru: Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda terrorçu idarə etdiyi avtomobili Vestminster körpüsündə piyadaların üzərinə sürərək və parlamentin qarşısında polisə hücum edərək 5 nəfəri qətlə yetirdi (2017).

Donald Trampın Çinə qarşı tarif qərarı: Amerika Birləşmiş Ştatları prezidenti Donald Tramp Çin Xalq Respublikasına qarşı milyardlarla dollarlıq cərimə tarifləri tətbiq edərək qlobal ticarət müharibəsini rəsmən başlatdı (2018).

Müller hesabatının təqdim edilməsi: Xüsusi prokuror Robert Müller Rusiyanın Amerika Birləşmiş Ştatları prezident seçkilərinə müdaxiləsi ilə bağlı hazırladığı məxfi hesabatı rəsmən Ədliyyə Nazirliyinə təqdim etdi (2019).

Kolorado ştatında silahlı hücum: Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kolorado ştatındakı Bolder şəhərində supermarketə daxil olan silahlı şəxs polis zabiti də daxil olmaqla 10 nəfəri qətlə yetirdi (2021).

Moskvada Crocus City Hall terroru: Rusiya Federasiyasının paytaxtı Moskva yaxınlığındakı (Krasnoqorsk) "Crocus City Hall" konsert zalına daxil olan İŞİD-Xorasan terrorçuları kütləvi qırğın törədərək 140-dan çox mülki insanı avtomat silahlarla qətlə yetirdilər və binanı yandıraraq külə çevirdilər (2024).

Şahzadə Ketrinin xərçəng diaqnozu: Böyük Britaniya taxt-tacının vəliəhdinin həyat yoldaşı, Uels şahzadəsi Ketrin yaydığı rəsmi video müraciətlə xərçəng müalicəsi (kimyaterapiya) aldığını dünya ictimaiyyətinə açıqlayaraq qlobal şok yaratdı (2024).

Qəzza qətnaməsinin veto edilməsi: Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasında Qəzza zolağında təcili atəşkəs tələb edən Amerika Birləşmiş Ştatlarının irəli sürdüyü qətnaməyə Rusiya Federasiyası və Çin Xalq Respublikası tərəfindən rəsmən veto qoyuldu (2024).

Seneqal prezident seçkilərinin ərəfəsi: Seneqalda kütləvi siyasi iğtişaşlardan və amnistiyadan sonra tarixi və həlledici prezident seçkilərinin rəsmi səsvermə qutuları quruldu (2024).

Azərbaycanın müasir tarixi (rəsmi hadisələr)

Xankəndidə Novruz şənliklərinin yekunu: Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev işğaldan azad edilmiş Xankəndi şəhərində təşkil olunan möhtəşəm Novruz şənliklərində xalqla birgə iştirak etdi və Qarabağda böyük qayıdışın dönməzliyini rəsmən bəyan etdi (2024).

Su ehtiyatlarının idarə edilməsi fərmanı: İqlim dəyişikliyi və quraqlıq təhlükəsinə qarşı mübarizə məqsədilə dövlət rəhbərliyi tərəfindən ölkə üzrə alternativ su anbarlarının inşası və elektron su informasiya sisteminin tətbiqini sürətləndirən yeni sərəncam imzalandı (2024).

Orta Dəhliz çərçivəsində gömrük sazişi: Azərbaycan hökuməti ilə Türkiyə və Qazaxıstan rəsmiləri arasında Orta Dəhliz tranzit marşrutu üzrə rəqəmsal gömrük məlumatlarının mübadiləsini və yüklərin yoxlanışsız keçidini təmin edən üçtərəfli rəsmi saziş qüvvəyə mindi (2025).

Şuşa Beynəlxalq Rəqəmsal İncəsənət Forumu: Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə azad edilmiş Şuşa şəhərində dünyanın fərqli ölkələrindən gələn incəsənət xadimlərinin iştirakı ilə ilk rəqəmsal mədəniyyət forumunun açılışı baş tutdu (2025).