BAKI,VOA
MİLGEM ixracatı, yalnız müdafiə sənayesinin dövriyyəsinə daxil edilən adi müqavilələr deyil; bu layihələr Türkiyənin dəniz gücü diplomatiyası, müttəfiqlik əlaqələri və yüksək texnologiya ixracı baxımından yeni bir strateji alət qazandığının əyani göstəricisidir. 1980-ci illərə qədər Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələri Komandanlığı İkinci Dünya Müharibəsi dövründə inşa edilmiş və ABŞ-dan ikinci əl olaraq alınmış döyüş gəmiləri ilə təchiz olunmuşdu. Lakin 1970-ci illərdə "Berk" və "Peyk" freqatlarının inşası ilə hərbi gəmi dizaynı və tikintisi sahəsində ilk yerli addımlar atıldı.
Bunun ardınca, 1980-ci illərin ikinci yarısından 2000-ci illərin əvvəllərinə qədər Almaniya ilə müştərək idarə olunan "MEKO 200 Track I" və "Track II" layihələri çərçivəsində Türkiyədə ümumilikdə 8 ədəd "Yavuz" və "Barbaros" sinfinə məxsus freqat inşa edildi.
Paralel olaraq, 1990-cı illərdə ABŞ-dan ikinci əl olaraq alınan səkkiz ədəd "Knox" ("Tepe") və səkkiz ədəd "Oliver Hazard Perry" ("Gabya") sinfi freqatlarla suüstü döyüş gücü artırıldı.
Dəniz Qüvvələri Komandanlığının komanda-idarəetmə sistemlərinin təkmilləşdirilməsi fəaliyyətləri çərçivəsində əvvəlcə "Tepe" sinfi freqatlara yönəlik "Kalyon-5", ardınca isə "Gabya" sinfi üçün çox daha genişmiqyaslı Gəmi İnteqrasiya Edilmiş Savaş İdarəetmə Sistemi (GENESİS) modernizasiya layihələri həyata keçirildi. Bu mürəkkəb proseslərdə əldə edilən təcrübə MİLGEM proqramı üçün həm güclü bir infrastruktur, həm də ən önəmlisi, daxili sənayeyə böyük bir özünəinam qazandırdı.
Milli gəmi prosesi
MİLGEM proqramının ilk mərhələsində sualtı qayıqlara qarşı mübarizə (DSH) və patrul tapşırıqlarında istifadə edilmək üçün "Ada" sinfi korvet tipli döyüş gəmisi dizayn edildi. Layihə yalnız Dəniz Qüvvələri Komandanlığı üçün müasir bir suüstü döyüş gəmisinin yerli imkanlarla tikilməsini deyil, həm də bu vəsilə ilə hərbi gəmiqayırma ekosisteminin yaradılmasını və daxili mühəndislik səriştəsinin dərinləşdirilməsini hədəfləyirdi. "TCG F-511 Heybeliada" gəmisinin 27 sentyabr 2008-ci ildə dənizə endirilməsi ilə layihədə mühüm bir tarixi dönüş nöqtəsi keçildi və 4 ədəd "Ada" sinfi gəmi 2011–2019-cu illər arasında rəsmi olaraq xidmətə qəbul edildi.
Proqramın ikinci mərhələsi sayılan "İstif" sinfi çoxməqsədli freqatlar isə silah, sensor və texniki təchizat baxımından "Ada" sinfindən daha təkmil, tonaj və ölçü olaraq isə daha böyük gəmilərdir. MİLGEM proqramının dörderli iki qrup halında ümumilikdə 8 gəmidən ibarət olan bu növbəti layihəsində hava hücumundan müdafiə, sualtı qayıqlara qarşı mübarizə və suüstü döyüş tapşırıqlarına yönəlmiş bütün silah və sensor sistemləri birbaşa milli müdafiə sənayesi tərəfindən işlənib hazırlanır və istehsal olunur.
"Ada" və "İstif" sinifləri həm də MİLGEM dizaynı əsasında formalaşan iki fərqli gəmi sinfi üçün baza rolunu oynadı:
TCG A-591 Ufuk: 2019-cu ilin fevralında dənizə endirilən və 2022-ci ilin yanvarında xidmətə daxil olan bu gəmi, ASELSAN istehsalı olan çox sayda fərqli təyinatlı elektron kəşfiyyat sistemi ilə təchiz edilmişdir. Müasir bir platforma olan "TCG Ufuk", Dəniz Qüvvələri Komandanlığının elektromaqnit göz və qulaqlarının mənzilini dəfələrlə artırmışdır.
Hisar sinfi Açıq Dəniz Patrul Gəmisi (ADKG): Ümumilikdə 10 ədəd inşa edilməsi planlaşdırılan bu layihə ilə dənizlərdə patrul xidməti, ticarət xətlərinin təhlükəsizliyi və axtarış-xilasetmə missiyaları üçün effektiv bir gəmi sinfi ortaya çıxarıldı.
Bu layihələr sayəsində əldə edilən təcrübə və infrastruktur Türkiyənin hərbi dənizçilik sahəsində əməliyyat konsepsiyasının müəyyənləşdirilməsindən dizayna, tikintidən təchizata, sınaq mərhələlərindən həyat dövriyyəsinin idarə edilməsinə qədər tam səriştə qazanmasına şərait yaratdı. Bu möhkəm təməl üzərində qurulan daha iddialı və nəhəng layihələr hazırda da uğurla davam edir; "TF2000" sinfi hava hücumundan müdafiə esminesi və Milli Aviadaşıyıcı Gəmi (MUGEM) layihələri buna ən bariz nümunələrdir.
Türkiyənin sahib olduğu bu sənaye potensialı və özünəməxsus konsepsiya hazırlama qabiliyyəti, hərbi dənizçilik sektorunun artıq tək-tək platforma satışları ilə məhdudlaşmayan sistemli transformasiyasının mərkəzində dayanır. Bu strateji transformasiyanın onurğasını isə məhz MİLGEM dizayn ailəsi təşkil edir.
Pakistan (2018): İmzalanan dörd gəmilik "PN MİLGEM / Babur" sinfi korvet müqaviləsi bu sahədə mühüm bir tarixi keçid oldu. Türkiyə bu layihə ilə Pakistana yalnız hərbi gəmi satmadı; gəmilərin ikisinin Türkiyədə, ikisinin isə Pakistanda inşa edilməsini nəzərdə tutan geniş bir texnologiya transferi və sənaye tərəfdaşlığı modeli təqdim etdi. Bu dörd gəmilik paket Pakistan üçün həm dəniz qüvvələrinin modernizasiyası, həm də yerli gəmiqayırma sənayesinin gücləndirilməsi mənasına gəlirdi.
Ukrayna (2020): İki ədəd "Ada" sinfi korvet üçün imzalanan müqavilə MİLGEM proqramını Qara dəniz təhlükəsizlik arxitekturasının birbaşa tərkib hissəsinə çevirdi. Rusiya ilə müharibənin kölgəsində qalan Ukrayna üçün bu sifariş dəniz gücünü yenidən qurmaq iradəsinin simvolu oldu.
Malayziya (2024): Üç ədəd "Ada" sinfi əsaslı "LMS Batch-2" korvetinin satışı, bu milli dizaynın Cənub-Şərqi Asiya bazarında da rəqabətədavamlı olduğunu sübut etdi. Bu gəmilər Malayziyanın sahil təhlükəsizliyi, müstəsna iqtisadi zona nəzarəti və regional dəniz rəqabəti fonunda daha balanslı bir hərbi qabiliyyət qurmaq axtarışına strateji cavab oldu.
Rumıniya (2025): Həyata keçirilən "Hisar" sinfi açıq dəniz patrul gəmisi ixracı, MİLGEM əsaslı dizayn ailəsinin həm NATO, həm də Aİ üzvü olan bir ölkənin ordusuna daxil olmasını təmin etdi. Bu addım Qara dənizdə artan regional risk qavrayışı ilə birbaşa bağlı idi.
Beləliklə MİLGEM; Pakistandan Ukraynaya, Malayziyadan Rumıniyaya qədər uzanan geniş bir arealda Türkiyənin dəniz platforması ixracındakı əsas qlobal brendinə çevrildi.
MİLGEM-in ixracat uğurunun əsl sirri, bu dizaynın fərqli dövlətlərin fərqli strateji və operativ ehtiyaclarına çevik şəkildə uyğunlaşdırıla bilməsindədir. Bu mənzərə göstərir ki, MİLGEM artıq tək bir korvet sinfi olmaqdan çıxıb; korvet, yüngül freqat, açıq dəniz patrul gəmisi və xüsusi təyinatlı platformalara qədər uzanan geniş mühəndislik ailəsidir. Türkiyənin bu sahədəki əsas strateji üstünlüyü müştəriyə standart rəf məhsulu deyil, tapşırığa, büdcəyə, əməliyyat teatrına və sənaye gözləntilərinə uyğun olaraq tam formalaşdırıla bilən çevik dəniz gücü həlləri təklif etmək qabiliyyətidir.
Daha geniş miqyasda baxdıqda, MİLGEM hərbi dənizçilik ixracındakı yeganə uğur deyil, sadəcə bu uğurun mərkəzi vitrinidir:
Sualtı Texnologiyaları (2016): Pakistanın üç ədəd "Agosta 90B" sualtı qayığının modernizasiyası üçün STM şirkətinin aldığı müqavilə, Türkiyənin bu sahədə də etibarlı tərəfdaş olduğunu göstərdi. Layihənin ən çarpıcı tərəfi o idi ki, Türkiyə başqa bir ölkə tərəfindən inşa edilən və öz ordusunun istifadə etmədiyi bir sualtı platformasını, məhz həmin platformanın orijinal istehsalçısı olan ölkənin təklifinə qarşı tenderdə qalib gələrək modernizasiya etdi.
Qətər Əməliyyatları (2018–2020): Qətərə iki təlim gəmisi, fərqli siniflərdə patrul / xüsusi əməliyyat katerləri və desant vasitələri satıldı.
Qlobal Sifarişlər (2021–2024): 2021-ci ildə Nigeriyaya iki ədəd "OPV-76" açıq dəniz patrul gəmisinin satışı, 2023-cü ildə Nigeriyanın "NNS Aradu" freqatının modernizasiyası, 2024-cü ildə Portuqaliyaya iki ədəd loqistik dəstək / təchizat gəmisi ixracı və eyni dövrdə Qətərə "ULAQ" pilotsuz dəniz aparatının (SİDA) satışı bu qlobal mənzərəni tamamladı.
Bununla belə, MİLGEM-i bütün digər layihələrdən fərqləndirən əsas xüsusiyyət — onun birbaşa Türkiyənin öz milli ehtiyaclarından doğması, Türk Dəniz Qüvvələrində uğurla sınaqdan keçirilməsi və daha sonra fərqli ölkələrin tələblərinə uyğunlaşdırılaraq ixrac edilən bir ana dizayn ailəsi olmasıdır. Başqa sözlə, MİLGEM Türkiyənin dənizlərdəki "dizayn et, istehsal et, istifadə et, təkmilləşdir və ixrac et" strateji dövrünün ən somut və mükəmməl bəhrəsidir.
Məhz bu səbəbdən MİLGEM ixracatları sadəcə iqtisadi gəlir gətirən müqavilələr deyil, Türkiyənin hərbi dəniz diplomatiyasında, müttefiqlik arxitekturasında və yüksək texnologiyalar sferasında yeni bir qlobal güc amilinə çevrildiyinin rəsmi təsdiqidir.