"Ulchi Freedom Shield" ABŞ və Cənubi Koreyanın Şimali Koreya təhlükəsinə qarşı hər il keçirdiyi birgə hərbi təlimdir. Avqust ayında bu təlimlərin başlamasından əvvəl Vaşinqton gözlənilmədən onun miqyasını azaltdı. Prezident Donald Tramp məşqlərin xərclərini, Şimali Koreya lideri Kim Çen Inla münasibətləri yaxşılaşdırmaq istəyini və Cənubi Koreyanın onun İrana qarşı apardığı müharibəyə dəstək verməkdən imtina etməsini əsas gətirərək təlimlərin müddətini 11 gündən 5 günə endirməyi tələb etdi.

İran daha 11 gəminin Hörmüz boğazından keçməsini qadağan edib

Bu qərar Seulda və ondan kənarda şok effekti yaratdı. ABŞ-nin Şərqi Asiyadakı müttəfiqlərinin narahatlığı təkcə Trampın demokratik tərəfdaşlar qarşısındakı öhdəliklərindən görünən dərəcədə asanlıqla imtina etməyə hazır olması ilə məhdudlaşmır; onlar həm də İran müharibəsi ilə bağlı mövqelərinin Vaşinqtonla münasibətləri daha da pisləşdirəcəyindən qorxurlar.

Müharibədən əvvəlki gərginliklər

Tramp Amerikanın müttəfiqlərinin onun İrandakı müharibəsinə yetərincə dəstək verməməsindən şikayətlənsə də, bu münaqişəni başladanda Vaşinqtonun bir sıra tərəfdaşları ilə münasibətlərində artıq ciddi çatlar yaranmışdı.

Bəsic etiraz edir - Xameneinin səsini eşitmək istəyirik

Trampın Ağ Evə qayıdışının ilk ili ərzində Vaşinqtonun qərbli müttəfiqləri ABŞ administrasiyasından gələn düşmənçiliyin kəskinliyi qarşısında təəccübə düşdülər. Kanada lap əvvəldən ticarət müharibəsi və gizli ilhaq təhdidləri ilə üzləşdi. Avropa İttifaqı mallarının əksəriyyətinə 15 faizlik gömrük rüsumu tətbiq edildi, Böyük Britaniya isə 10 faizlik baza tarifinə məruz qaldı.

Buna baxmayaraq, NATO liderlərinin əksəriyyəti administrasiyanın ilk aylarında, xüsusən də Ukrayna cəbhəsində ABŞ-nin təhlükəsizlik çətirindən asılılıqlarını dərk edərək müəyyən iqtisadi zərərləri qəbul etdilər və Trampın rəğbətini qazanmağa çalışdılar.

Lakin Vaşinqtonun qarşıdurma xəttini davam etdirməsi bu strategiyanı qorumağı çətinləşdirdi. Dekabr ayında ABŞ-nin yeni Milli Təhlükəsizlik Strategiyası Avropanın "sivilizasiya silinməsi" ilə üzləşdiyini iddia etdi və əksər Aİ liderinin "İttifaq" üçün təhdid hesab etdiyi Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban kimi sağçı populistlərə dəstək verməyə çağırdı.

İran rejiminin gələcək ssenariləri - Məzhəbçilik, silahlı qruplar və qapalı ideologiya

Bunun ardınca Tramp Qrenlandiyanı Danimarkadan almaq kampaniyasını gücləndirdi və Kopenhageni dəstəkləyən Avropa ölkələrini gömrük rüsumları tətbiq etməklə təhdid etdi. Qısa müddət sonra Davosda ABŞ-nin NATO-dan "heç nə qazanmadığını" bəyan etdi, daha sonra isə Vaşinqtonun müttəfiqlərinin Əfqanıstanda yaxşı döyüşmədiyinə eyham vurdu.

Bu bəyanatlar NATO müttəfiqləri arasında geniş qəzəb doğurdu; Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, Niderland, İsveç, Norveç və Finlandiya Qrenlandiya mübahisəsində Danimarkaya açıq dəstək verdilər. Hətta fransız sağçı lider Cordan Bardella kimi bəzi populistlər belə Trampın hərəkətlərini "məcburiyyət və şantaj" adlandırdılar.

ABŞ və İsrailin İrana zərbələri ərəfəsində asiyalı müttəfiqlər arasındakı vəziyyət də daha az gərgin deyildi. Administrasiyanın Pit Heqset kimi yüksək vəzifəli şəxslərinin 2025-ci ildə ABŞ-nin bölgəyə sadiqliyinin əsas prioritet olduğunu və Çin təhdidinin "real" və "qaçılmaz" xarakter daşıdığını vurğulamalarına baxmayaraq, Yaponiya, Cənubi Koreya və Tayvanda Vaşinqtonun regiona əvvəlki kimi bağlı qalmayacağına dair narahatlıqlar yarandı.

Xarici Əlaqələr Şurasından Coşua Kurlantzick qeyd etdi ki, Trampın Milli Təhlükəsizlik Strategiyası böyük ölçüdə Qərb yarımkürəsinə fokuslanıb və 29 səhifəlik sənəddə Çinin adı yalnız 19-cu səhifədə çəkilir. Eyni zamanda Vaşinqton həm Cənubi Koreyaya, həm də Yaponiyaya 15 faizlik gömrük rüsumu tətbiq etdi.

Narahatlıq Seulda daha qabarıq idi. Birinci prezidentliyi dövründə Tramp Cənubi Koreyanı danışıqlardan kənarda qoyaraq Kim Çen Inla şəxsi diplomatiya aparmışdı. Hətta 2026-cı ildə "Ulchi Freedom Shield" təlimlərini ixtisar edərkən belə Kim Çen Inla "çox yaxşı münasibətləri" olduğunu deməsi Seulda hiddət doğurdu.

Tramp həmçinin Cənubi Koreyada yerləşən 28 500 ABŞ hərbçisinin mövcudluğunun məqsədəuyğunluğunu şübhə altına aldı. İrana hücumdan əvvəl o, Koreya yarımadasındakı qüvvələrin bir hissəsini Yaxın Şərqə köçürdü. Mart ayında müharibə başladıqdan sonra isə Cənubi Koreyadan "Patriot" sistemləri və "THAAD" kompleksinin raket əleyhinə vasitələri Yaxın Şərqə aparıldı ki, bu da Seulda dərin təşviş yaratdı.

Müharibənin gətirdiyi qorxular

Müharibə münasibətlərin pisləşməsini daha da sürətləndirdi. Yaponiyanın hərbi dəniz qüvvələri göndərməkdən imtina etməsi, Cənubi Koreyanın isə Trampın daha böyük iştirak tələblərinə dirəniş göstərməsi Ağ Evin narazılığına səbəb oldu.

16 martda Tramp bildirdi ki, bu iki ölkə Çinlə birlikdə İrana endirilən zərbələrə görə ABŞ-yə "təşəkkür etməlidir" və onların Hörmüz boğazına hərbi gəmilər göndərməkdə həvəssiz olmaları onu "təəccübləndirib".

Daha sonra "Truth Social" şəbəkəsində "Ulchi Freedom Shield" təlimlərinin azaldılması qərarını izah edərkən Tramp "məsələ ilə bir qədər əlaqəsiz olsa da", bu yaxınlarda Cənubi Koreya prezidentindən İran İslam Respublikasının nüvəsizləşdirilməsində onlara qoşulmaq istəyib-istəmədiklərini soruşduğunu və qarşı tərəfin "Xeyr, təşəkkür edirik!" cavabını verdiyini yazdı.

Bu ritorika onun İran məsələsində fikir ayrılığına düşdüyü qərbli müttəfiqlərinə qarşı tənqidlərini təkrarlayırdı. Əvvəllər sıx əlaqələri olmasına baxmayaraq, Tramp Böyük Britaniyanın sabiq Baş naziri Kir Starmerin müharibəni dəstəkləməməsinə görə "Uinston Çörçill olmadığını" söylədi, İspaniyanın mövqeyinə görə onu "itirilmiş məsələ" adlandıraraq onunla bütün ticarəti dayandırmaq ideyasını irəli sürdü.

Hətta ən yaxın müttəfiqlərindən sayılan İtaliyanın Baş naziri Corcia Meloni belə onun tənqidindən xilas ola bilmədi. NATO müttəfiqlərinin İran məsələsində köməkdən imtina etməsini isə Tramp "son dərəcə axmaq bir səhv" kimi xarakterizə etdi.

Trampın istər Cənubi Koreya nümunəsində artıq tətbiq etdiyi, istərsə də digərlərinə qarşı təhdid etdiyi qisas tədbirləri həm qərbli, həm də asiyalı müttəfiqlərin müharibədən əvvəl başlayan narahatlığını daha da artırır.

Asiyada ABŞ-nin öz müttəfiqlərinin təhlükəsizliyinə əvvəlki qədər sadiq qalmaya biləcəyi hissi onilliklər boyu formalaşmış inancların yenidən nəzərdən keçirilməsinə yol açır. "Financial Times" qəzeti bu yaxınlarda qeyd etdi ki, Trampın qeyri-sabit davranışı Şərqi Asiya demokratiyaları üçün ABŞ-nin rolunun azalması fonunda bir-biri ilə əlaqələri gücləndirmək, həmçinin Hindistan və Cənub-Şərqi Asiya demokratiyaları ilə daha sıx tərəfdaşlıq axtarmaq üçün təkan olmalıdır.

Həmçinin Cənubi Koreya və Yaponiyada müstəqil nüvə silahı hazırlamaq barədə müzakirələr xeyli güclənib, çünki ABŞ və bütövlükdə beynəlxalq birliyin Şimali Koreyanın nüvə proqramını cilovlamaqda aciz qaldığı görünür.

NATO müttəfiqləri Trampın təhqirlərinə böyük ölçüdə alışıblar və bəlkə də onun İran mövzusundakı hücumlarına cavab verməyə tələsmirlər. Lakin hamı anlayır ki, müharibənin fəsadları münasibətlərin ümumi deqradasiyasının ən son göstəricisidir.

Kanada ilə ABŞ arasındakı yeni rüsumlar və Trampın Ontario gölünün adını təxribat xarakterli şəkildə dəyişməsi ABŞ-nin müttəfiqləri ilə münasibətlərdəki gərginliyin artıq adi normaya çevrildiyini göstərir.

Bu baxımdan İran müharibəsi onların ABŞ-yə münasibətini kökündən dəyişmədi; onlar artıq sığortalama strategiyası qəbul ediblər: mümkün olan yerdə Trampı sakitləşdirmək, zərurət yarananda qarşı çıxmaq və Transatlantik ittifaqı sarsıdan bu xaosun onun 2028-ci ildə başa çatacaq prezidentliyi ilə bitəcəyinə ümid bəsləmək — eyni zamanda bunun baş verməyəcəyi ehtimalına da hazır olmaq.

Bu gərginliklərdən ən çox faydalanan tərəflərin isə Rusiya və Çin olacağı ehtimal edilir. NATO-nu və ya ABŞ-nin Şərqi Asiyadakı müttəfiqlik şəbəkəsini zəiflədən hər bir addım Moskva və Pekin üçün birbaşa qazancdır.

Vaşinqton bu müharibəyə təkbaşına girməyi seçdiyi və strateji zərərlərin çoxunu öz əli ilə yaratdığı üçün ABŞ-nin rəqibləri yaranan fəsadların son nəticədə onların xeyrinə işləyib-işləməyəcəyini kənardan sakit məmnuniyyətlə izləyirlər.