BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi

İnformasiya əsrində müharibələrin xarakteri köklü şəkildə dəyişib. XXI əsrdə qarşıdurmalar artıq yalnız döyüş meydanlarında deyil, insanların düşüncələri, ictimai rəy və informasiya məkanı üzərində də aparılır. Dövlətlər, siyasi qruplar və transmilli aktorlar cəmiyyətlərin hadisələri necə qəbul etdiyini, qərarlarını necə formalaşdırdığını və hansı mövqedə dayandığını müəyyənləşdirmək üçün informasiya məkanını əsas tədqiqat sahəsinə çeviriblər.

Sosial medianın sürətli inkişafı informasiyanın yayılma imkanlarını genişləndirsə də, həqiqət və dezinformasiya arasındakı sərhədləri daha mürəkkəb hala gətirib. Müasir dövrdə əsas mübarizə təkcə faktlara sahib olmaq deyil, həmin faktların hansı formada təqdim edilməsi və cəmiyyət tərəfindən necə qəbul olunmasıdır.

Qavrayış nədir və niyə bu qədər təsirlidir?

Qavrayış anlayışı (perception) müasir informasiya təhlükəsizliyi və milli təhlükəsizlik məsələlərinin mühüm hissəsinə çevrilib. Bu anlayış insanların reallığı yalnız olduğu kimi deyil, təqdim edilən formada qəbul etməsini ifadə edir.

İnsanlar hadisələri yalnız faktlar əsasında qiymətləndirmirlər. Emosiyalar, əvvəlki düşüncələr, sosial mühit və media təsiri insanların müəyyən hadisəyə münasibətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Məhz buna görə müasir informasiya müharibəsində əsas məqsəd çox vaxt həqiqəti gizlətmək deyil, onu fərqli çərçivədə təqdim etməkdir. Hadisənin özü dəyişməsə də, onun izahı və cəmiyyətə çatdırılma forması dəyişdirilə bilər.

Bu xüsusiyyət informasiyanı güclü strateji alətə çevirir. Hərbi texnika müəyyən ərazilərə təsir göstərdiyi halda, informasiya milyonlarla insanın düşüncə sisteminə eyni anda təsir edə bilir.

ABŞ və qlobal informasiya üstünlüyü

Bir sıra analitiklər hesab edir ki, qlobal informasiya sisteminin ən inkişaf etmiş modellərindən biri uzun illər ərzində ABŞ tərəfindən formalaşdırılıb.

Bu sistem yalnız televiziya kanalları və xəbər agentlikləri ilə məhdudlaşmır. Kino sənayesi, sosial media platformaları, əyləncə sektoru, reklam bazarı, texnologiya şirkətləri və akademik institutlar birlikdə geniş informasiya ekosistemi yaradır.

Bu model ABŞ-ın yumşaq gücünün əsas elementlərindən biri hesab olunur. Onun əsas xüsusiyyəti müəyyən siyasi və mədəni ideyaların birbaşa təbliğat kimi deyil, cəmiyyətlər tərəfindən adi və təbii reallıq kimi qəbul edilməsinə təsir göstərməsidir.

İraq müharibəsi informasiya müharibəsinin nümunəsi kimi

2003-cü ildə İraqa qarşı həyata keçirilən hərbi əməliyyat informasiya manipulyasiyasının ən çox müzakirə olunan nümunələrindən biri hesab edilir.

Həmin dövrdə ABŞ ictimaiyyətinə İraqın kütləvi qırğın silahlarına malik olduğu ilə bağlı məlumatlar təqdim olunurdu. Sonradan bu iddiaların təsdiqlənməməsinə baxmayaraq, həmin informasiya kampaniyası ictimai rəyin formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdi.

Bu hadisə göstərdi ki, davamlı şəkildə təkrarlanan mesajlar cəmiyyətin təhlükə və risk qavrayışını dəyişə bilər. İnsanlar hadisələrin böyük hissəsini birbaşa müşahidə etmədikləri üçün onları əsasən media vasitəsilə tanıyırlar.

Sosial media ənənəvi informasiya üstünlüyünü dəyişir

Son illərdə informasiya məkanında ciddi dəyişiklik baş verib. Əvvəllər CNN, BBC və Fox News kimi böyük media qurumları əsas informasiya mənbələri hesab olunurdusa, bu gün hadisə yerindən yayılan görüntülər milyonlarla insana birbaşa çatır.

Xüsusilə Qəzza müharibəsi zamanı sosial media platformalarında yayılan görüntülər ənənəvi media qurumlarının təqdim etdiyi məlumatlara alternativ baxışların formalaşmasına səbəb oldu.

Artıq insanlar yalnız televiziya kanallarının yaydığı xəbərlərlə kifayətlənmir, hadisə yerindən yayımlanan videolara, müstəqil jurnalistlərin materiallarına və müxtəlif alternativ mənbələrə də müraciət edirlər.

Lakin bu proses informasiya axınının genişlənməsinə imkan yaratmaqla yanaşı, dezinformasiyanın yayılmasını da sürətləndirib.

Dezinformasiya niyə daha sürətlə yayılır?

Psixoloqların fikrincə, insanlar emosional məzmunu çox vaxt faktlardan daha sürətli qəbul edir və paylaşırlar.

Qorxu, qəzəb, sensasiya və təhlükə hissi yaradan məlumatlar sosial şəbəkələrdə daha geniş yayılır. Platformaların alqoritmləri də istifadəçilərin daha çox reaksiya verdiyi məzmunu ön plana çıxardığından, yanlış məlumatlar bəzən həqiqi xəbərlərdən daha geniş auditoriyaya çatır.

Beləliklə, müasir informasiya iqtisadiyyatında əsas resurs yalnız məlumat deyil, həm də insan diqqətidir. Daha çox diqqət çəkən emosional məzmun daha geniş yayılma imkanına malik olur.

Alqoritmlər yeni dövrün görünməyən redaktorlarıdır

Müasir informasiya mühitində məlumatların seçilməsi prosesində yalnız jurnalistlər deyil, süni intellekt əsaslı alqoritmlər də mühüm rol oynayır.

İstifadəçinin izlədiyi videolar, bəyəndiyi paylaşımlar və oxuduğu xəbərlər əsasında platformalar ona oxşar məzmunlar təqdim edir.

Nəticədə insanlar çox vaxt fərqli mövqelərlə deyil, öz düşüncələrini təsdiqləyən məlumatlarla qarşılaşırlar.

Bu vəziyyət “əks-səda otağı” (echo chamber) adlandırılır və cəmiyyətlərdə fikir ayrılıqlarının dərinləşməsinə səbəb olan amillərdən biri hesab olunur.

Burada əsas məsələ yalnız məlumatın məzmunu deyil, onun təqdim olunma üsuludur. İnformasiya müharibəsində hadisə ilə bağlı ilk yayılan versiya çox vaxt sonrakı izahlardan daha güclü təsir yaradır.

Bu səbəbdən operativ kommunikasiya, vizual təqdimat, sosial media strategiyası və rəqəmsal diplomatiya müasir dövlətlərin informasiya siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.

Media savadlılığı milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsidir

Ekspertlər hesab edir ki, informasiya təhlükəsizliyi yalnız dövlət qurumlarının məsuliyyəti deyil.

Vətəndaşların media savadlılığı, mənbələri müqayisə etmək bacarığı, manipulyativ üsulları tanıması və sosial mediadan şüurlu istifadə etməsi informasiya müharibəsində mühüm rol oynayır.

Müxtəlif mənbələrdən məlumat almaq, sensasion xəbərlərə tənqidi yanaşmaq və yayılan informasiyanın doğruluğunu yoxlamaq fərdi informasiya təhlükəsizliyinin əsas elementləri hesab olunur.

Yeni dövrün əsas strateji resursu informasiyadır

Müasir beynəlxalq münasibətlər göstərir ki, informasiya artıq hərbi və iqtisadi güclə yanaşı mühüm strateji resursa çevrilib.

Dövlətlər yalnız silah və iqtisadi imkanlar uğrunda deyil, eyni zamanda ictimai rəy, informasiya üstünlüyü və psixoloji təsir imkanları uğrunda mübarizə aparırlar.

Süni intellekt, sosial media platformaları və böyük məlumat bazalarının inkişafı bu rəqabəti daha mürəkkəb və çoxşaxəli edib.

İnformasiya bolluğu dövründə əsas üstünlük ən çox məlumata sahib olmaq deyil, doğru məlumatı seçmək, təhlil etmək və düzgün qiymətləndirmək bacarığı olacaq.