BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
ABŞ bu gün dünyanın ən böyük hərbi büdcəsinə, qlobal hərbi bazalar şəbəkəsinə və ən inkişaf etmiş texnoloji imkanlara malik ordulardan birinə sahibdir. Lakin bu gücün başlanğıcı nizamlı və peşəkar ordudan deyil, yerli milis dəstələrindən, könüllü döyüşçülərdən və silahını özü təmin edən fermerlərdən ibarət zəif hərbi quruluşdan başlayıb.
1776-cı ildə müstəqilliyini elan edən ABŞ-ın qurucuları daimi ordunun yaradılmasına ehtiyatla yanaşırdılar. Onların fikrincə, böyük və peşəkar ordu gələcəkdə dövlət hakimiyyətinin azadlıqları məhdudlaşdırmaq üçün istifadə edə biləcəyi bir vasitəyə çevrilə bilərdi. Buna görə də müstəqillik müharibəsindən sonra kontinental ordu böyük ölçüdə ləğv edildi və ölkə yenidən yerli milislərə arxalandı.
Lakin tarix göstərdi ki, qlobal gücə çevrilmək üçün yalnız silahlı vətəndaşlara deyil, həm də güclü institutlara, sənaye bazasına və davamlı hərbi strategiyaya ehtiyac var.
Milis ənənəsindən peşəkar orduya keçid
ABŞ-ın hərbi tarixinin ilk mərhələsi yerli milis sistemi ilə bağlı idi. Britaniya müstəmləkə ənənəsindən gələn bu modelə görə, silah daşıya bilən kişilər icmalarını qorumağa hazır olmalı idilər.
Müstəmləkə dövründə amerikalılar həm yerli xalqlarla, həm də Avropa dövlətləri arasında gedən müharibələrdə döyüş təcrübəsi qazandılar. Fransa-Hindistan müharibəsi kimi qarşıdurmalar gələcək ABŞ liderlərinə, o cümlədən Corc Vaşinqtona hərbi təcrübə qazandırdı.
1775-ci ildə Britaniyaya qarşı istiqlal mübarizəsi başlayanda amerikalılar anladılar ki, dünyanın ən güclü imperiyalarından birinə yalnız könüllü dəstələrlə qalib gəlmək mümkün deyil. Buna görə Kontinental Ordu yaradıldı və onun rəhbərliyi Corc Vaşinqtona verildi.
Bu ordu ciddi çatışmazlıqlarla üzləşirdi. Silah istehsalı zəif idi, maliyyə imkanları məhdud idi, əsgərlərin sayı sabit deyildi. Buna baxmayaraq, Vaşinqton nizam-intizam, təşkilatlanma və uzunmüddətli mübarizə strategiyası ilə zəif qüvvəni effektiv hərbi quruma çevirməyə çalışdı.
Sənaye gücü hərbi üstünlüyün əsasına çevrildi
ABŞ-ın hərbi yüksəlişində əsas dönüş nöqtələrindən biri sənaye potensialının inkişafı oldu.
Müstəqillikdən sonra ABŞ liderləri başa düşdülər ki, siyasi müstəqillik hərbi-sənaye müstəqilliyi olmadan mümkün deyil. Bu səbəbdən silah istehsalı üçün dövlət müəssisələri yaradıldı və ölkənin müdafiə sənayesinin təməli qoyuldu.
1812-ci ildə Böyük Britaniya ilə müharibə ABŞ üçün mühüm dərs oldu. Britaniya qoşunlarının Vaşinqtonu işğal etməsi və Ağ Evi yandırması göstərdi ki, yalnız yerli milislərə güvənmək böyük dövlətlərlə mübarizə üçün kifayət deyil.
Bundan sonra ABŞ daimi ordu modelini gücləndirməyə başladı.
Ərazi genişlənməsi və hərbi ekspansiya
XIX əsrdə ABŞ ordusu ölkənin qitə daxilində genişlənməsində əsas vasitələrdən birinə çevrildi.
ABŞ Atlantik okeanından Sakit okeana qədər ərazilərini genişləndirərkən yerli xalqlarla çoxsaylı müharibələr apardı. Daha sonra Meksika ilə müharibə nəticəsində Kaliforniya və digər geniş ərazilər ABŞ nəzarətinə keçdi.
Lakin ölkənin ən böyük daxili sınağı 1861-1865-ci illərdə baş verən Vətəndaş müharibəsi oldu.
Bu müharibə ABŞ tarixində ilk böyük sənaye müharibələrindən biri idi. Dəmir yolları, kütləvi istehsal və sənaye imkanları müharibənin nəticəsinə birbaşa təsir etdi. Şimal ştatlarının daha güclü iqtisadi və sənaye bazasına sahib olması qələbədə əsas amillərdən biri oldu.
ABŞ-ın qlobal gücə çevrilməsi
XIX əsrin sonlarına doğru ABŞ artıq regional dövlət olmaqdan çıxaraq qlobal təsir imkanları axtarmağa başladı.
Dəniz gücünün əhəmiyyətini vurğulayan amerikalı hərbi strateq Alfred Mahanın ideyaları Vaşinqtonun xarici siyasətində mühüm rol oynadı. Onun fikrincə, dünya gücü olmaq üçün güclü donanma və xarici bazalar vacib idi.
1898-ci ildə İspaniya ilə müharibə ABŞ-ın dünya səhnəsinə çıxışını sürətləndirdi. Vaşinqton Kubada və Filippində hərbi əməliyyatlar həyata keçirdi və nəticədə Karib hövzəsi və Sakit okeanda təsir imkanları qazandı.
Bu müharibədən sonra ABŞ artıq yalnız öz sərhədlərini qoruyan dövlət deyil, xaricdə maraqlarını müdafiə edən imperiya gücünə çevrilməyə başladı.
Dünya müharibələri ABŞ ordusunu dəyişdirdi
I Dünya müharibəsi ABŞ-a qlobal miqyasda böyük ordu yaratmağın vacibliyini göstərdi. 1917-ci ildə müharibəyə qoşulan Vaşinqton qısa müddətdə milyonlarla əsgəri Avropaya göndərdi.
Lakin müharibədən sonra ABŞ yenidən ordusunu azaltmağa başladı. Bu yanaşma II Dünya müharibəsinə qədər davam etdi.
1941-ci ildə ABŞ-ın müharibəyə qoşulması isə tamamilə yeni mərhələ yaratdı. Vaşinqton qısa müddətdə kiçik ordudan milyonlarla hərbçisi olan nəhəng hərbi maşına çevrildi.
II Dünya müharibəsi ABŞ-ın hərbi-sənaye kompleksinin formalaşmasına səbəb oldu. Avtomobil, aviasiya, elektronika və ağır sənaye sahələri müharibə ehtiyaclarına uyğunlaşdırıldı.
Müharibənin sonunda ABŞ dünyanın ən güclü iqtisadi və hərbi dövlətinə çevrildi.
Soyuq müharibə və qlobal hərbi şəbəkə
1945-ci ildən sonra ABŞ əvvəlki siyasətindən fərqli olaraq ordusunu tamamilə dağıtmadı. Sovet İttifaqı ilə rəqabət Vaşinqtonu daimi və qlobal yerləşdirilmiş hərbi qüvvə saxlamağa məcbur etdi.
1947-ci ildə ABŞ müdafiə sistemini yenidən təşkil etdi, Müdafiə Nazirliyi yaradıldı, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi formalaşdırıldı və Hərbi Hava Qüvvələri ayrıca struktur aldı.
Daha sonra NATO yaradıldı və ABŞ Avropa, Asiya və Yaxın Şərqdə hərbi bazalar qurmağa başladı.
Beləliklə, ABŞ ordusu yalnız ölkəni qoruyan qüvvə deyil, qlobal siyasi təsir alətinə çevrildi.
Vyetnam, İraq və Əfqanıstan: gücün sərhədləri
ABŞ ordusu texnologiya, maliyyə və silah baxımından üstün olsa da, bütün müharibələrdə istədiyi nəticəni əldə edə bilmədi.
Vyetnam müharibəsi göstərdi ki, texnoloji üstünlük uzunmüddətli asimmetrik münaqişələrdə qələbəyə zəmanət vermir.
2001-ci ildən sonra Əfqanıstan və İraq müharibələri də oxşar nəticə verdi. ABŞ hərbi baxımdan rejimləri sürətlə dəyişə bilsə də, siyasi sabitlik yaratmaqda böyük çətinliklərlə üzləşdi.
Bu təcrübələr göstərdi ki, hərbi güc siyasi məqsədləri tam əvəz edə bilməz.
Yeni dövr: Çinlə rəqabət
Bu gün ABŞ ordusunun qarşısında əsas çağırış terror təşkilatları deyil, Çin kimi böyük dövlətlərlə strateji rəqabətdir.
Pekin son illərdə donanmasını genişləndirib, hipersəs silahları, kosmik texnologiyalar və süni intellekt sahələrinə böyük investisiyalar edib.
Buna cavab olaraq ABŞ Hind-Sakit okean regionunda müttəfiqləri ilə əməkdaşlığı gücləndirir, Yaponiya, Avstraliya, Hindistan və digər ölkələrlə təhlükəsizlik əlaqələrini artırır.
ABŞ hərbi gücünün əsas sirri
ABŞ ordusunun yüksəlişinin əsas səbəbi yalnız böyük büdcə və texnologiya deyil. Əsas faktor hər müharibədən sonra özünü yeniləmək, səhvlərdən nəticə çıxarmaq və hərbi sistemi iqtisadiyyat, elm və sənaye ilə birləşdirmək qabiliyyətidir.
Fermer milislərindən dünyanın ən güclü ordusuna qədər uzanan bu yol göstərir ki, hərbi üstünlük yalnız silahla deyil, institutlar, sənaye, innovasiya və strateji düşüncə ilə qurulur.
Lakin qarşıdakı dövrdə ABŞ üçün əsas sual gücünü qorumaqdan daha çox, bu gücdən necə istifadə etmək olacaq. Çünki tarix göstərir ki, ən güclü ordular belə siyasi məqsədləri düzgün müəyyən etmədikdə uzunmüddətli uğur əldə edə bilmirlər.