BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Körfəz ölkələrinin İraqdan gələn PUA və raketlərlə hədəf alınması prosesi mütəmadi olaraq təkrarlanır; bunun son nümunəsi Küveyt dövlətinə edilən hücumdur. Hər hücumdan sonra İraq suverenliyin açıq şəkildə pozulması demək olan bu PUA hücumlarını həyata keçirənləri təqib edəcəyinə dair vədlər verməyə tələsir. Bu isə İraqın bir dövlət kimi öz əraziləri üzərində suverenliyini bərqərar etməkdə acizliyini göstərir.
İrana sadiq olan yerli analitiklərin dilindən səslənən İraq narrativi iddia edir ki, bunun səbəbi ABŞ-İsrail hücumuna və müharibəsinə məruz qalmış bir İslam dövləti (İran) ilə həmrəylikdir. Mövcud hakimiyyətə müxalif olan İraq elitaları isə hesab edirlər ki, bu gün İraqı idarə edənlər 2008-ci ildə amerikalılarla Strateji Çərçivə Sazişini imzalayanlardır. Həmin saziş ABŞ qüvvələrinin müvəqqəti mövcudluğunu və 2011-ci ildə geri çəkilməsini, ardınca isə 2014-cü ildə "İŞİD" terror qruplaşması ilə mübarizədə əməkdaşlığı tənzimləyirdi.
Bu gün də qüvvədə olan sonuncu razılaşma, İraqı İrana "hədiyyə" edən və ona sadiqliyi ilə tanınan Nuri əl-Maliki hökumətinin dövründə İraqın rəsmi müraciəti əsasında əldə edilib. Onunla birlikdə hakim siyasi elitanın böyük bir hissəsi və hazırda İraq dövlətinin tərkib hissəsinə çevrilmiş milislər də bu xəttə daxildir. Hazırda Nuri əl-Maliki ABŞ tərəfindən arzuolunmaz şəxs hesab edilir; Vaşinqton onun yenidən baş nazir olmasını istəmir. Bu, hakimiyyətdə qalmaq naminə öz ölkəsini satan hər kəsə qarşı Amerikanın nümayiş etdirdiyi dərin nifrətin təzahürüdür. Beləliklə, böyük İraq həm İranın, həm də Səddam Hüseyn rejimini dəyişməklə orada ilk xaosu yaradan Amerikanın işğalı altında görünür. İran isə Amerika ilə əməkdaşlıq edərək İraqı "müharibə qəniməti" kimi qazandı.
Bu gün sual belədir: Ərəblər İraqı İranın hegemonluğundan xilas etməyə çalışdıqdan və ona hər cür dəstək verdikdən sonra İraq nə vaxt və necə öz təhlükəsizliyi ilə bağlı suverenliyinə və qərar qəbul etmə qabiliyyətinə malik tam bir dövlətə çevriləcək?
Mövcud şəraitdə fədakar iraqlılar özləri ilə baş-başa qalmalı, İranın hegemonluğundan qurtulmalı və İraqın hər hansı bir dövlətə qarşı hücum meydanına çevrilməsini qadağan edən İraq konstitusiyasını aktivləşdirməlidirlər. İran isə öz daxilinə qayıtmalı, radikal şiə milislərə dəstək verməyi dayandırmalı və İraqdan tamamilə çıxmalıdır.
Lakin dövlətin çökməsi, hakim siyasi elita arasında korrupsiyanın yayılması və sadiqliklərin müxtəlifliyi fonunda bu seçim çətin və utopik görünə bilər.
2008-ci il ABŞ-İraq təhlükəsizlik sazişi (SOFA) Amerika qüvvələrinə sülh və təhlükəsizlik üçün hərtərəfli və ya regional təhdid yaradan, yaxud İraq hökuməti və konstitusiyasına təhlükə törədən, yaxud terrorizmi və milis qruplarını təşviq edən hər hansı bir dövlətə hücum etmək üçün İraq torpaqlarından, hava məkanından və su yollarından istifadə etmək azadlığı verir. Saziş həmçinin ABŞ qüvvələrinin İraq daxilində hərbi bazaları artırmaq və genişləndirmək üçün mütləq və məhdudiyyətsiz hüququnu tanıyır, eyni zamanda İraq hökumətinə və məhkəmə orqanlarına hər hansı bir amerikalını təqib etməyi qadağan edir.
2008-ci il sazişinin bu mühüm bəndləri iraqlılar tərəfindən dövlət suverenliyinin müsadirəsi və aşkar işğal kimi qiymətləndirilib. Bu gün görürük ki, İrana bağlı olanlar qonşu dövlətlərə edilən PUA hücumlarına bəraət qazandırmaq üçün əsassız bəhanələr gətirirlər ki, bu da İraqın reallığından və problemlərindən tamamilə qopmaq deməkdir. Bu saziş ABŞ-a razılaşdırılmış obyektlər və ərazilər üzərində geniş hüquqlar və nəzarət imkanı verib. Bunlara xüsusi rabitə sistemi də daxildir. Sazişin 27-ci maddəsi İraqa qarşı hər hansı bir xarici və ya daxili təhlükə yarandıqda Amerikanın müdaxiləsinə fokuslanır. Həmin maddənin üçüncü bəndi isə İraq torpaqlarının, sularının və hava məkanının digər ölkələrə hücum etmək üçün keçid və ya tramplin kimi istifadə edilməsinin yolverilməzliyini nəzərdə tutur.
13 iyul 2014-cü il tarixli məxfi ABŞ hesabatında qeyd olunurdu ki, İraqın bir çox hərbi bölmələri terror qruplaşmaları və ya İrana bağlı "xüsusi qruplarla" əməkdaşlıq edənlər tərəfindən dərindən nüfuz edilib. 7 avqust 2014-cü ildə ABŞ Prezidenti Barak Obama millətə müraciətində İraqda pisləşən vəziyyəti izah etdi və Ərbildəki diplomatları və mülki şəxsləri qorumaq, həmçinin "İŞİD"-in oraya doğru irəliləməsini dayandırmaq üçün hava zərbələri əmri verdiyini bildirdi.
Amerikalılar belə nəticəyə gəldilər ki, bəzi dövlətlər İraqa silah ixrac edir və bu qruplar üçün əsas mənbə Rusiya və İrandır. Həmin dövrdə hər iki dövlət sazişi dolayı yolla rədd etsələr də, onlar Suriyada genişlənməklə (həm Rusiya, həm də İran) məşğul idilər. "İŞİD"-ə qarşı müharibə hökumət başçısı Heydər əl-İbadi qüvvələrinin təhlükəsizlik vəziyyətinə, xüsusən də Suriya-İraq sərhədinə tam nəzarəti bərpa etdiyini və "İŞİD"-ə qarşı müharibənin bitdiyini elan edənə qədər davam etdi.
Bu gün İraq, mövcudluqlarını "İŞİD" müharibəsində İraqa kömək etmələri ilə əsaslandıran və İrana sadiq olan qüvvələrin meydanına çevrilib. Halbuki həmin müharibənin yaradılması, maliyyələşdirilməsi və ideoloji təməllərinin qurulmasının bu gün mübarizə aparan bir çox tərəflərin elmi daxilində olduğu mübahisəsizdir.
Hazırda İraq hər zamankından daha pis vəziyyətdədir; İran mollalarına girov qoyulmuş və onlar tərəfindən idarə olunan bir dövlətdir. Dövlətin əmanətləri və resursları, xüsusən də ərəb dünyasının və Körfəz ölkələrinin göstərdiyi çoxsaylı bərpa cəhdlərinə baxmayaraq, boşa gedib.
Qatil Qasım Süleymaninin öldürülməsi İraqı öz suverenliyinə qaytarmaq üçün azad etmədi. Əksinə, "Qüds qüvvələri"nin komandanı İsmayıl Qaani bu yaxınlarda İraqa səfər edərək öz qruplarına baş çəkdi və onların liderləri ilə danışıqlar apardı. Bu, öz müstəqilliyində israr edən İraq dövlətinin bu gün yaşadığı xaos mənzərəsinin bir hissəsidir.
Bu gün Prezident Donald Trampın dövründə Yaxın Şərq böhranı daha da mürəkkəbləşir, xətalar artır və İranın müqavimət göstərmək arzusu güclənir. Hər iki tərəf Hörmüz boğazını bağlayıb və İran Amerika ilə müharibədən daha "ucuz" başa gələn bir qarşıdurmaya hazır görünür. Amerika isə İrana məxsus, İraqa ixrac edilə bilən ucuz silahlarla üz-üzədir. İraq indi açarları "Həşd əş-Şabi" və onun qruplaşmalarının əlində olan bir "İran bağçasına" çevrilib.
Ərəblər İraqı geri qaytarmaq səyləri ilə onu İrana sadiqlikdən və İraqın taleyinə hökm edən hegemonluqdan xilas etməkdə uğur qazandıqlarını düşünürdülər. Lakin bu gün İraqda İrandan əlini çəkməyi tələb edə biləcək bir rəhbərlik yoxdur. Əgər belə bir addım atılsa, bu, həmin rəhbərliyin öz həyatı ilə qumar oynaması və varlığına son qoyması demək olar.