BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə

Yaxın Şərqdə davam edən müharibə hələ başa çatmasa da, onun gec-tez sona çatacağı şübhə doğurmur. Ölüm, dağıntı və genişmiqyaslı zorakılıq səhnələri, eləcə də tərəflərin sərt ritorikası zamanla tarixə çevriləcək və region bir müddət sonra bu mərhələni geridə qoyacaq. Lakin bu prosesin nəticəsində bölgədəki güc balansı və siyasi münasibətlər köklü şəkildə dəyişəcək.

Artıq İran əvvəlki İran deyil; onun regional təsir imkanları, xüsusilə Livandakı dayaqları əvvəlki gücünü itirib. “Müqavimət oxu” və “dəstək müharibəsi” kimi anlayışlar getdikcə aktuallığını itirir. Eyni zamanda, Amerika Birləşmiş Ştatları və İsrailin də beynəlxalq imici zədələnib, onların siyasi nüfuzu və etibarlılığı ciddi şəkildə sarsılıb.

Müharibənin dağıtdığı infrastruktur zamanla bərpa oluna bilər, lakin insanların yaddaşında formalaşan siyasi və psixoloji travmalar uzun müddət qalacaq. Xüsusilə, İranın ərəb qonşularına qarşı həyata keçirdiyi hücumlar regionda etimadsızlığı dərinləşdirib. Bu faktor, Körfəz ölkələrinin həm Tehran, həm də təhlükəsizlik təminatçısı kimi çıxış edən Vaşinqtonla münasibətlərinə yenidən baxmasına səbəb olur.

Müharibənin xarakteri və hədəflərin seçimi

İran müharibədən əvvəl genişmiqyaslı və hərtərəfli qarşıdurma ilə bağlı xəbərdarlıqlar etsə də, faktiki olaraq onun hərbi fəaliyyəti əsasən ərəb qonşularına yönəldi. Rəsmi bəhanə kimi həmin ölkələrdə yerləşən ABŞ hərbi bazaları göstərilsə də, Tehran bu bazaların artıq aktiv olmadığını yaxşı bilirdi. Əsas hücum vasitələrinin isə uzaq məsafəli dəniz platformalarından istifadə edildiyi məlum idi.
Bununla yanaşı, İran regiondakı bəzi ölkələrə atılan raketlərlə bağlı məsuliyyətdən yayınmağa çalışdı və diplomatik ritorikasında ziddiyyətli mövqe nümayiş etdirdi. Bu isə onun siyasətində sistemli uyğunsuzluqların mövcud olduğunu göstərir.

Tarixi yaddaş və siyasi motivlər

İranın ərəb ölkələrinə qarşı sərgilədiyi siyasət yalnız cari geosiyasi maraqlarla izah olunmur. Bu yanaşmanın kökündə tarixi rəqabət, ideoloji qarşıdurma və regional üstünlük iddiaları dayanır. Tarixi hadisələrin, o cümlədən qədim döyüşlərin və daha yaxın dövrdə baş vermiş münaqişələrin kollektiv yaddaşda saxlanılması bu münasibətlərə təsir göstərməkdə davam edir.

Sosial-iqtisadi amillər və daxili struktur problemləri

İranın ərəb qonşularına qarşı sərt siyasətinin səbəblərindən biri kimi bu ölkələrin iqtisadi inkişafı və sabitliyi də göstərilə bilər. Körfəz dövlətləri enerji resurslarından səmərəli istifadə edərək güclü iqtisadi sistemlər qurmuş, müasir ordu və müdafiə infrastrukturu formalaşdırmışdır. Bu isə İranla müqayisədə daha stabil inkişaf modelinin ortaya çıxmasına səbəb olub.

İran isə öz potensialına baxmayaraq, daxili struktur problemləri ilə üz-üzədir. İkili hərbi sistem, mərkəzləşdirilmiş dini-siyasi idarəetmə modeli və qərarvermə mexanizmlərinin məhdud çevrədə cəmlənməsi dövlət idarəçiliyinin effektivliyini azaldır. Bundan əlavə, nüvə proqramı, raket texnologiyaları və regional təsir layihələrinə yönəldilən böyük maliyyə resursları ölkənin sosial-iqtisadi inkişafına mənfi təsir göstərir.

Regional siyasət və proksi münaqişələr

İranın Yaxın Şərqdə həyata keçirdiyi siyasət əsasən proksi qüvvələr vasitəsilə təsir dairəsini genişləndirməyə yönəlib. Livan, Suriya, Yəmən və İraqda fəaliyyət göstərən bu qruplara ayrılan maliyyə və hərbi dəstək ölkənin daxili resurslarını zəiflədir. Eyni zamanda, bu strategiya regionda gərginliyi artıraraq İranın beynəlxalq təcridini gücləndirir.

Diplomatik təşəbbüslər və uğursuz nəticələr

Son illərdə regionda gərginliyin azaldılması məqsədilə müxtəlif diplomatik təşəbbüslər irəli sürülmüşdür. 2023-cü ildə Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran arasında əldə olunan razılaşma buna nümunədir. Lakin bu razılaşmalar praktik nəticə verməmiş, Tehran öz təsir dairəsində olan qüvvələr üzərində nəzarəti təmin edə bilməmişdir.

Yeni reallıq və gələcək perspektivlər

Hazırkı vəziyyət göstərir ki, Yaxın Şərqdə yeni geosiyasi reallıq formalaşır. Körfəz ölkələri artıq təhlükəsizlik strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirir, yeni ittifaqlar qurmağa və regional əməkdaşlığı gücləndirməyə çalışırlar. Bu prosesdə əsas məqsəd milli maraqları qorumaq və xarici təhdidlərə qarşı dayanıqlı sistem yaratmaqdır.

Bununla yanaşı, İranın gələcək istiqaməti ilə bağlı qeyri-müəyyənlik qalmaqdadır. Ölkənin mövcud siyasi kursu dəyişmədiyi təqdirdə, onun regional və beynəlxalq münasibətlərdə daha da təcrid olunması ehtimalı yüksəkdir.

İran üçün mövcud vəziyyətdən çıxış yolu mövcud idi və hələ də mövcuddur. O, regional qarşıdurmalardan uzaq duraraq, daxili inkişafı prioritet seçə, qonşu ölkələrlə qarşılıqlı faydaya əsaslanan münasibətlər qura bilərdi. Lakin indiyədək seçilmiş siyasi kurs bu imkanların reallaşmasına mane olub. Mövcud şəraitdə əsas sual İranın öz siyasətini dəyişib-dəyişməyəcəyi və regionda sabitliyin bərpasına nə dərəcədə töhfə verə biləcəyidir.