BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi
Yaxın Şərqdə dəyişən geosiyasi reallıqlar fonunda kiçik Körfəz dövləti olan Qətər beynəlxalq münaqişələrin həlli və sülh danışıqlarında mühüm vasitəçi kimi özünəməxsus mövqe qazanıb.
ABŞ-ın keçmiş diplomatı və siyasi elmlər professoru Uilyam Lourensin fikrincə, Qətər diplomatik hazırlığa yatırımlar, genişlənən beynəlxalq əlaqələr şəbəkəsi, ABŞ ilə strateji tərəfdaşlıq və həm dövlət, həm də qeyri-dövlət aktorları ilə açıq dialoq imkanlarını qorumaq siyasəti sayəsində qlobal vasitəçilikdə önəmli rol əldə edib.
Son illərdə heç bir ölkə Qətər qədər Yaxın Şərqdə mürəkkəb münaqişələrin həllində fəal vasitəçi mövqeyi tutmayıb. Doha 2023-2025-ci illərdə Qəzzada atəşkəs və girov mübadiləsi ilə bağlı dörd razılaşmanın əldə olunmasında, həmçinin 2026-cı ildə ABŞ və İran arasında danışıqların aparılmasında əsas vasitəçilərdən biri kimi çıxış edib.
Beynəlxalq səviyyədə münaqişələrin həllində rəsmi reytinq sistemi olmasa da, bu sahədə ən çox adı çəkilən ölkələr sırasında Norveç, Qətər və Türkiyə yer alır. Norveç uzunmüddətli sülh təşəbbüsləri, Türkiyə regional diplomatiya və məhbus mübadilələri ilə, Qətər isə xüsusilə Yaxın Şərq və Afrika münaqişələrində fəal vasitəçilik fəaliyyəti ilə tanınır.
“Diplomatiya yolu ilə suverenlik” strategiyası
Qətərin müasir diplomatik xəttinin formalaşması 1995-ci ildə şeyx Həməd bin Xəlifə Al Taninin hakimiyyətə gəlməsindən sonra sürətlənib.
Kiçik dövlət olaraq daha böyük regional güclərin əhatəsində yerləşən Qətər ənənəvi hərbi gücün öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün kifayət etmədiyini anlayaraq “diplomatiya yolu ilə suverenlik” yanaşmasını seçib.
Bu strategiyanın əsas elementlərindən biri qeyri-bərabər balans siyasəti, çoxtərəfli əməkdaşlıq, strateji ittifaqlar qurmaq və xüsusi diplomatik sahələrdə, xüsusilə vasitəçilikdə ixtisaslaşmaq olub.
Qətərin ABŞ üçün strateji əhəmiyyəti Əl-Udeyd aviabazasında ABŞ Mərkəzi Komandanlığının (CENTCOM) qabaqcıl bazasının yerləşməsi və Vaşinqton tərəfindən NATO-dan kənar əsas müttəfiq kimi tanınması ilə daha da güclənib.
Eyni zamanda, Doha İranla da əlaqələri qoruyub saxlayıb. Dünyanın ən böyük birgə təbii qaz yatağına sahib olan iki ölkə arasında enerji əməkdaşlığı Qətərə regional dialoq üçün əlavə imkanlar yaradıb.
Maliyyə imkanları və vasitəçilik gücü
Qətərin vasitəçilik modelinin əsas dayaqlarından biri də onun maliyyə imkanlarıdır. Ölkənin iqtisadi sabitliyi münaqişə bölgələrində yenidənqurma layihələrini maliyyələşdirməyə və tərəfləri danışıqlara təşviq etməyə imkan verir.
Qətər Pakistan, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Oman kimi regional tərəfdaşlarla birlikdə geniş diplomatik fəaliyyət göstərərək daha böyük regional qarşıdurmaların qarşısını almağa çalışıb.
2026-cı ilin ortalarında bu səylər nəticəsində Vaşinqton və Tehran arasında mühüm anlaşma memorandumu imzalanıb. Sonradan atəşkəs prosesi çətinliklərlə üzləşsə də, Qətərin davamlı vasitəçilik səyləri gərginliyin daha da genişlənməsinin qarşısını almaqda mühüm rol oynayıb.
Qəzza münaqişəsində əsas vasitəçi
Qətərin ən diqqətçəkən diplomatik fəaliyyət istiqamətlərindən biri İsrail-Fələstin münaqişəsi, xüsusilə Qəzza məsələsi olub.
2023-cü ilin oktyabrında başlayan müharibədən əvvəl də Doha Qəzzada sabitliyin qorunması üçün fəaliyyət göstərirdi. Qətər İsrail və ABŞ ilə koordinasiya şəraitində bölgədə maaşların ödənilməsi, humanitar layihələrin maliyyələşdirilməsi və infrastrukturun dəstəklənməsi istiqamətində addımlar atıb.
Müharibədən sonra isə Qətər İsrail və HƏMAS arasında əsas əlaqə kanallarından birinə çevrilib. İsrailin HƏMAS ilə birbaşa diplomatik əlaqəsinin olmaması səbəbindən Doha danışıqlarda əsas vasitəçilərdən biri kimi çıxış edib.
ABŞ və Misirlə birlikdə Qətər 2023-cü ilin sonunda yeddi günlük atəşkəs razılaşmasının əldə olunmasına kömək edib. Bu razılaşma çərçivəsində girovların və məhbusların dəyişdirilməsi həyata keçirilib, Qəzzaya humanitar yardımın çatdırılması mümkün olub.
Lakin vasitəçilik prosesi ciddi maneələrlə qarşılaşıb. 2025-ci ilin sentyabrında Dohada HƏMAS nümayəndələrinə qarşı həyata keçirilən hücum danışıqlar prosesinə zərbə vurub və Qətər bunu öz suverenliyinə qarşı addım kimi qiymətləndirib.
Buna baxmayaraq, Doha Qəzzada sabitliyin təmin olunması, humanitar ehtiyacların qarşılanması və siyasi həll yollarının axtarışında əsas aktorlardan biri olaraq qalmaqda davam edib.
Qətərin digər sülh təşəbbüsləri
Qətərin vasitəçilik fəaliyyəti yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmır.
Ölkənin ilk böyük diplomatik uğurlarından biri 2007-ci ildə Yəmən hökuməti ilə husilər arasında əldə olunan Doha razılaşması olub.
2008-ci ildə Qətər Livandakı siyasi böhranın həllində vasitəçi kimi çıxış edib və tərəflər arasında Doha sazişinin imzalanmasına nail olub.
Bundan başqa, Qətər Əfqanıstan sülh prosesində mühüm rol oynayıb. 2020-ci ildə imzalanan Doha sazişi ABŞ və NATO qüvvələrinin Əfqanıstandan çıxarılması üçün yol xəritəsi müəyyən edib.
Ölkə daha sonra Kabildə humanitar yardım əməliyyatlarının davam etdirilməsi və hava limanının fəaliyyətinin qorunmasında da iştirak edib.
Kiçik dövlət üçün böyük diplomatik model
Qətərin vasitəçilik siyasətinin əsas motivləri təhlükəsizlik, milli kimlik və beynəlxalq nüfuz amilləri ilə bağlıdır.
Ekspertlərin fikrincə, regional baxımdan həssas mövqedə yerləşən Qətər üçün diplomatiya yalnız xarici siyasət vasitəsi deyil, həm də təhlükəsizlik strategiyasıdır.
Qətər özünü rəqib tərəflər arasında əlaqə yarada bilən neytral platforma kimi təqdim edir. Ölkənin dövlət və qeyri-dövlət aktorları ilə eyni vaxtda işləmək bacarığı ona digər dövlətlərin malik olmadığı çeviklik verir.
Qətər diplomatiyası həm “səssiz vasitəçilik” – təhlükəsiz danışıqlar mühiti və logistika təmin etmək, həm də birbaşa vasitəçilik – sülh təkliflərinin hazırlanması və iqtisadi dəstək mexanizmlərinin yaradılması formasında həyata keçirilir.
Beləliklə, son üç onillik ərzində Qətər kiçik dövlətlərin diplomatik imkanları ilə bağlı təsəvvürləri dəyişdirərək beynəlxalq münaqişələrin həllində aparıcı vasitəçilərdən birinə çevrilib.