ABŞ və İran gözlənilmədən iki həftəlik atəşkəs elan etdilər, lakin bundan sonra nələrin baş verəcəyi ilə bağlı saysız-hesabsız suallar açıq qalır. İsrail də hesabatlara görə, könülsüz olsa da, atəşkəsə razılıq verib.

Vaşinqton və Tehran "qələbə" elan etsələr də, bu müharibənin bitdiyini söyləmək hələ çox tezdir. Bir çox əsas məsələ həll olunmamış qalır, raketlər və pilotsuz uçuş aparatları (dronlar) atəşkəs elanından sonra belə bölgədə uçmağa davam edir. Belə ki, bir neçə Körfəz ölkəsi çərşənbə günü İranın hücumlarına məruz qaldığını bildirib, İsrail isə Livanda böyük zərbələr endirib.

Ağ Evin məlumatına görə, ABŞ və İran şənbə günü İslamabadda danışıqlara başlamalıdır. Amerika nümayəndə heyətinə vitse-prezident Cey Di Vens rəhbərlik edəcək, heyətdə həmçinin xüsusi elçi Stiv Vitkoff və Prezident Donald Trampın kürəkəni Cared Kuşner yer alacaq. Tramp çərşənbə axşamı bildirib ki, İranın təqdim etdiyi 10 bəndlik sülh planı danışıqlar üçün "işlək əsas" yaradacaq, lakin bu planın nələri əhatə etdiyi hələ də qaranlıqdır. İran 10 bəndlik planın bir neçə versiyasını açıq şəkildə dərc edib ki, onların hamısında Vaşinqton üçün qəbuledilməz görünən və ABŞ-ın ötən ay təklif etdiyi 15 bəndlik layihənin əsas aspektləri ilə ziddiyyət təşkil edən elementlər var.

Lakin Tramp çərşənbə günü İranın açıq şəkildə elan etdiyi bəndlərdən fərqli bir sənəd üzərində işlədiyinə işarə edib. O, "Truth Social" platformasında yazıb: "ABŞ üçün məqbul olan yalnız bir sıra mənalı bəndlər var və biz onları bu danışıqlar zamanı qapalı qapılar arxasında müzakirə edəcəyik. Bunlar atəşkəs üçün razılaşdığımız əsası təşkil edən bəndlərdir".

Ağ Evin mətbuat katibi Karolin Livitt çərşənbə axşamı günorta saatlarında keçirdiyi brifinqdə məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışaraq bildirib ki, Tramp administrasiyası İranın ilkin 10 bəndlik planını "fundamental olaraq qeyri-ciddi" hesab edib və bu plan "Prezident Tramp tərəfindən hərfi mənada zibil qutusuna atılıb". O əlavə edib ki, Tehran sonda Tramp və komandasının danışıqlar üçün əsas hesab etdiyi "daha məntiqli, tamamilə fərqli və daha qısa bir plan" təqdim edib. Lakin o, yeni 10 bəndlik planın nədən ibarət olduğunu açıqlamayıb.

Bütün bu qeyri-müəyyənliklər və tərəflərin atəşkəs şərtləri ilə bağlı ziddiyyətli bəyanatları fonunda, atəşkəs və sülh prosesi üzərində kölgə salan beş əsas sualı təqdim edirik:

1. İsrailin Livandakı hücumları fonunda atəşkəs davam edə bilərmi?

İsrail və ABŞ Livanın atəşkəsin bir hissəsi olmadığını bildiriblər. Pakistan və İran isə bunun əksini iddia edir. Bu qarışıqlıq onsuz da kövrək olan atəşkəsi pozmaqla hədələyir. Tramp çərşənbə günü İsrail və Livan "Hizbullah"ı arasındakı döyüşü "ayrıca bir toqquşma" kimi təsvir etsə də, bu münaqişə mahiyyətcə İranla olan müharibə ilə bağlıdır. İranın rəsmi xəbər agentliyi (İRNA) bildirib ki, Tehran Livan da daxil olmaqla bütün cəbhələrdə müharibənin dayandırılmasını özünün 10 bəndlik planına daxil edib.

Hesabatlara görə, İran xəbərdarlıq edib ki, əgər Livanda atəşkəs əldə olunmazsa, İslamabad danışıqlarından geri çəkilə bilər və Hörmüz boğazını blokadada saxlamağa davam edər. ABŞ isə atəşkəsin boğazın yenidən açılması şərti ilə qüvvədə olduğunu bildirib.

İsrail ordusu çərşənbə günü "Hizbullah"a qarşı müharibənin indiyə qədərki ən böyük hava hücumu dalğasını həyata keçirib; cəmi 10 dəqiqə ərzində 100-dən çox hədəf vurulub. Livan Səhiyyə Nazirliyi hücumlar nəticəsində ən azı 112 nəfərin öldüyünü, 800-dən çox insanın yaralandığını bildirib, Livan Mülki Müdafiə İdarəsi isə ölü sayının 254-ə çatdığını açıqlayıb.

2. Hörmüz boğazına kim nəzarət edəcək?

Dünya xam neftinin və mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) təxminən 20%-nin keçdiyi Hörmüz boğazının İran tərəfindən blokadaya alınması qlobal enerji bazarlarında böyük sarsıntı yaradıb. Bu səbəbdən ABŞ atəşkəsin əsas şərti kimi boğazın yenidən açılmasını tələb edib.

İranın planlarından birində boğaz üzərində nəzarətin saxlanılması nəzərdə tutulur ki, bu da ABŞ-ın razılaşacağı bir məsələ deyil. Tehran həmçinin boğazdan keçən gəmilərdən rüsum alınması ideyasını irəli sürüb. Tramp bu ehtimalla bağlı suala cavab verərkən bildirib ki, ABŞ və İran boğazın təhlükəsizliyini "birgə layihə" şəklində təmin edə bilərlər. Lakin bunun praktikada necə işləyəcəyi aydın deyil. Karolin Livitt rüsum məsələsinə toxunaraq deyib: "Bu, bizim qəti şəkildə qəbul etdiyimiz bir şey deyil. Prezident boğazın dərhal və məhdudiyyətsiz açılmasını istəyir".

3. İranın nüvə proqramı ilə bağlı nə baş verəcək?

Tramp administrasiyasının hədəfləri dəfələrlə dəyişsə də, prezident Tehranın nüvə silahına sahib olmasının qarşısını almağın əsas hədəf olduğunu təkrar edib. Tramp müharibə hədəflərinin əldə olunduğunu iddia etsə də, İranın yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının taleyi məlum deyil. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, bu ehtiyatlar İranın əlində qaldığı müddətcə ölkənin nüvə bombası əldə etmək imkanı açıq qalacaq.

Tramp çərşənbə günü ABŞ-ın İranla "nüvə tozunun çıxarılması və təmizlənməsi" üzərində işləyə biləcəyinə işarə edib. Lakin bu ssenari çox uzaq ehtimaldır və İranın buna razı olması çətindir. ABŞ Müdafiə naziri Pit Heqset İranı zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarını təhvil verməyə çağırıb və əlavə edib ki, əks halda ABŞ-ın onu "çıxarmaq imkanı" qalır. Hərbi ekspertlər belə bir əməliyyatın quru qoşunları tələb edəcəyini və olduqca riskli olacağını bildirirlər.

4. İran raketlərini saxlayacaq?

Tramp administrasiyası müharibənin əsas hədəflərindən biri kimi İranın raket proqramının məhv edilməsini qarşıya qoymuşdu. Şübhəsiz ki, İranın raket proqramı ABŞ və İsrail zərbələri ilə ciddi zərər görüb. Lakin çərşənbə günü İranın Körfəzdəki qonşularına hücumlarının davam etməsi göstərir ki, Tehran hələ də bölgədəki hədəfləri vurmaq qabiliyyətini saxlayır. Həmçinin onun dronları Amerika qüvvələri və müttəfiqləri üçün hələ də ciddi təhdid olaraq qalır.

5. ABŞ İrana qarşı sanksiyaları ləğv edəcəkmi?

İranın 10 bəndlik planının versiyaları bütün Amerika sanksiyalarının ləğvini tələb edir. Lakin ABŞ-ın illərdir qüvvədə olan bütün sanksiyaları ləğv etməyə hazır olması ehtimalı olduqca aşağıdır. Sanksiyalar 1979-cu il "inqilabından" bəri ABŞ-ın İran siyasətinin əsas sütunudur. Bununla belə, Tramp çərşənbə günü bildirib ki, gələcək danışıqlarda "İrana qarşı rüsumların və sanksiyaların yumşaldılması" müzakirə mövzusu ola bilər. Lakin bunun hansı dərəcədə və nəyin qarşılığında olacağı bəlli deyil.