BAKI,VOA

Birləşmiş Millətlər Təşkilatında islahatların aparılması zərurəti Bişkekdə keçirilən “ŞƏT+” formatında görüşdə yenidən beynəlxalq gündəmin mərkəzində olub. Uzunmüddətli münaqişələr, geosiyasi gərginlik və BMT Təhlükəsizlik Şurası daxilində artan fikir ayrılıqları fonunda belə bir sual getdikcə daha çox gündəmə gəlir: mövcud sistem müasir çağırışlara nə dərəcədə effektiv reaksiya verə və öz qərarlarının icrasını təmin edə bilər?

BMT sisteminin məhdud effektivliyinin ən bariz nümunələrindən biri 1993-cü ildə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə əlaqədar qəbul edilmiş Təhlükəsizlik Şurasının dörd qətnaməsinin yerinə yetirilməməsi olub. Sənədlərdə hərbi əməliyyatların dayandırılması və qüvvələrin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən çıxarılması tələb olunsa da, onilliklər ərzində onların icrasının effektiv mexanizmi yaradılmayıb.

Nəticədə, Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyinin bərpasını özü təmin edib. Məhz bu təcrübə beynəlxalq sistemin onların icrasını təmin etmək üçün effektiv vasitələrə malik olmadığı təqdirdə Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarının hansı praktiki məna daşıması ilə bağlı fundamental sualı yenidən gündəmə gətirir.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Qırğız Respublikasının paytaxtı Bişkekdə “ŞƏT+” formatında keçirilən görüşdə çıxış edərkən vurğulayıb ki, Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin qısa müddətdə yerinə yetirilməsi müvafiq mexanizmlərin işlənib hazırlanmasını tələb edir.

“Bir ildən bir az çox müddət əvvəl Azərbaycan və Ermənistan sülh sazişinin mətnini paraflayaraq 30 illik münaqişəyə son qoydular. Beləliklə, çoxillik münaqişə zonası olmuş Cənubi Qafqaz bölgəsi sülh zonasına çevrilməkdədir.

BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul edilmiş dörd qətnaməsi 30 ildən sonra, üç il əvvəl icra edildi. Azərbaycan artıq Ermənistana neft məhsulları tədarük edir və üçüncü ölkələrin yüklərinin tranzitini təmin edir. Ermənistanla birlikdə qarşılıqlı ticarətin həcminin artırılması, onun nomenklaturasının genişləndirilməsi və yeni yerüstü nəqliyyat kommunikasiyalarının yaradılması üzərində çalışırıq. Lakin təəssüf ki, BMT bu qətnamələrin icrasında heç bir rol oynamayıb. Azərbaycan öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tamamilə özü bərpa edib. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin qısa müddətdə icrası üçün müvafiq mexanizmlərin hazırlanması tələb olunur. Bu həyata keçirilərsə, BMT-nin nüfuzunun və təşkilatın münaqişələrin nizamlanmasındakı rolunun artmasına xidmət edər. Son vaxtlara qədər dörd il ərzində Qoşulmama Hərəkatına rəhbərlik etmiş Azərbaycan bundan sonra da beynəlxalq məsələlərdə çoxtərəflilik prinsiplərinin möhkəmləndirilməsinə öz töhfəsini verəcək”, - deyə Prezident İlham Əliyev bildirib.

Lakin problem heç də yalnız bir münaqişə ilə məhdudlaşmır. Son onilliklər göstərir ki, BMT dəfələrlə qəbul edilmiş qərarların hərbi əməliyyatların dayandırılması, mülki əhalinin müdafiəsi və ya humanitar fəlakətlərin qarşısının alınması üçün yetərli olmadığı vəziyyətlərlə üzləşib.

Ən faciəvi nümunələrdən biri 1994-cü ildə Ruandada baş verib. Orada BMT-nin sülhməramlı missiyasının mövcudluğuna baxmayaraq, beynəlxalq ictimaiyyət soyqırımın qarşısını ala bilməyib. Kollektiv təhlükəsizlik sisteminin uğursuzluğunun digər simvolu isə 1995-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən “təhlükəsiz zona” elan edilən, lakin kütləvi qətldən qorunmayan Srebrenitsa olub.

Suriyada problem artıq başqa formada - Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri arasında dərin fikir ayrılıqları fonunda şuranın iflic vəziyyətində qalması şəklində özünü göstərib. Uzun illər davam edən münaqişə maraqları dünyanın ən böyük dövlətlərinin birbaşa toqquşduğu zaman BMT-nin vahid beynəlxalq mövqe formalaşdırmasının nə dərəcədə çətin olduğunu göstərib.

Problemlər sülhməramlı fəaliyyətdə də mövcud sistemin məhdudiyyətlərini dəfələrlə nümayiş etdirib. Cənubi Sudanda əvvəlcə yeni müstəqil dövlətin formalaşmasına dəstək və mülki əhalinin müdafiəsinə yönəlmiş BMT əməliyyatı vətəndaş müharibəsinin yeni mərhələsi ilə üzləşib və nəticədə sülhməramlılar təkcə mandatın icrasına deyil, həm də öz təhlükəsizliklərinə diqqət yetirməli olublar.

Malidə sülhməramlı missiya ekstremist qrupların hücumlarına məruz qalıb. Konqo Demokratik Respublikasında BMT-nin uzunmüddətli əməliyyatı regional və yerli münaqişələr fonunda uğursuzluq təhlükəsi ilə üzləşib. Darfurda BMT və Afrika İttifaqının birgə hibrid missiyası da münaqişənin yenidən alovlanması fonunda sülhün qorunması üzrə ilkin mandatını tam şəkildə həyata keçirə bilməyib.

Bütün bu nümunələr bir ümumi problemə işarə edir: BMT-yə həvalə olunan vəzifələrin miqyası ilə təşkilatın onların yerinə yetirilməsi üçün malik olduğu alətlər arasında ciddi uçurum mövcuddur.

Bununla yanaşı, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının özü sistemli problemlərin mövcudluğunu qəbul edir. Təşkilatın 2025-ci ildə islahat gündəliyi çərçivəsində hazırlanmış BMT mandatlarının icrasına dair icmalda müxtəlif strukturlar arasında mandatların təkrarlanması, onların icrasının kifayət qədər əlaqələndirilməməsi, fəaliyyətin parçalanması, mandatlarla mövcud resurslar arasında artan uçurum, habelə mandatların nəzərdən keçirilməsi üzrə mexanizmlərin fərqliliyi qeyd olunur.

Sənəddə ayrıca vurğulanır ki, mandatların icrasının səmərəli idarə olunması üzv dövlətlərin məqsədlərinə nail olunması üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır. İcmalda deyilir:

“Bu baxımdan hər hansı çatışmazlıqlar üzv dövlətlərin məqsədlərinə nail olunmasına mane olacaq və nəticədə nəticələrin azalmasına gətirib çıxaracaq”.

Sənədin müəllifləri BMT sistemi daxilində əmək bölgüsünün səmərəsizliyinə də diqqət çəkirlər. İcmala əsasən, mövcud proseslər və təcrübə təşkilatın strukturları arasında vəzifələrin dəqiq bölüşdürülməsini təmin etməyə imkan vermir. Büdcələrin və proqramların hazırlanması zamanı koordinasiya məhdud olaraq qalır, mövcud nəzarət mexanizmləri isə böyük ölçüdə bütün sistemin strateji uyğunluğunun təmin edilməsinə deyil, ayrı-ayrı strukturlara yönəlib.

Bürokratik aparatın miqyası da diqqətəlayiqdir: BMT Katibliyində strukturlar proqramlar üzrə təklif olunan büdcələr üçün direktiv əsas kimi təxminən 4 min mandat mənbəyinə istinad edirlər. Bununla yanaşı, bir çox strukturlar eyni mandatlara istinad edir, istinadların təxminən 50-si isə icmal müəlliflərinin qiymətləndirməsinə görə qüvvədən düşmüş hesab edilə biləcək mandatlara aiddir.

Dəyişikliklərin zəruriliyi daha birbaşa şəkildə 2026-cı ilin mayında dərc edilmiş BMT-nin UN80 Təşəbbüsünün "Progress Report" sənədində ifadə olunub.

Sənəddə mövcud vəziyyət “qəbuledilməz” adlandırılıb. BMT-də qeyd olunur ki, təşkilat faktiki olaraq iki yolla üz-üzədir: “üzv dövlətlər tərəfindən müəyyən edilmiş qaydada qəbul edilən düşünülmüş və ölçülüb-biçilmiş islahat prosesi vasitəsilə dəyişikliklər” və ya xarici təzyiqin təsiri altında dəyişikliklər.

Bununla yanaşı, sənəddə vurğulanır ki, fəaliyyətsizlik də ciddi risklər yaradır: mövcud zəifliklər həll olunmamış qalacaq, sistemin imkanları isə tədricən zəifləyə bilər.

“Mövcud vəziyyət komfort zonası kimi görünə bilər, lakin nəticədə o, komfort zonasından daha çox tələyə çevrilə bilər”, - deyə hesabatda bildirilir.

Beləliklə, bu gün islahatların zəruriliyini yalnız BMT-nin fəaliyyətinin ayrı-ayrı aspektlərini tənqid edən dövlətlər deyil, təşkilatın özü də qəbul edir.

Bişkekdə keçirilən görüşdə Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov bildirib ki, BMT-nin fəaliyyətində mövcud çatışmazlıqlar onun rolunun zəiflədilməsi və ya təşkilatın yan keçilməsi üçün əsas olmamalıdır. Onun sözlərinə görə, əksinə, bu çatışmazlıqlar BMT-ni birgə gücləndirməyin, onun səmərəliliyini artırmağın və müasir reallıqlara uyğun olaraq mexanizmlərini təkmilləşdirməyin zəruriliyini göstərir.

“Qırğızıstan Birləşmiş Millətlər Təşkilatının, o cümlədən onun Təhlükəsizlik Şurasının islahatını dəstəkləyir. Belə bir islahat geniş konsensus yolu ilə həyata keçirilməlidir”, - deyə Japarov bildirib.

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev də təşkilatın gücləndirilməsinin və səmərəliliyinin artırılmasının zəruriliyini vurğulayaraq qeyd edib ki, BMT beynəlxalq sistemin nüvəsi, onun Nizamnaməsi isə beynəlxalq hüququn universal təməli olaraq qalmalıdır. Onun sözlərinə görə, kəskin geosiyasi gərginlik şəraitində BMT-nin mərkəzi əlaqələndirici rolunun qorunması və gücləndirilməsi xüsusilə vacibdir.

BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreş isə öz növbəsində beynəlxalq institutların müasir reallıqlara uyğunlaşdırılmasının zəruriliyindən dəfələrlə danışıb.

“Münasibətlərimiz dəyişir, lakin çoxtərəfli təşkilatlar hələ də əsasən 1945-ci ilin reallıqlarını əks etdirir. Biz ədalətli dünya nizamının qurulması üçün inkişaf etməkdə olan ölkələrin təmsilçiliyini və təsirini artırmaq məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Bretton-Vuds sistemi də daxil olmaqla, çoxtərəfli institutlarımızı islahat etməliyik ki, onlar bugünkü reallıqları əks etdirsinlər”, - deyə o bildirib.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin də BMT-nin səmərəliliyinin artırılmasının, onun orqanlarında, o cümlədən Təhlükəsizlik Şurasında Qlobal Cənub və Şərq ölkələrinin hesabına təmsilçiliyin genişləndirilməsinin, habelə təşkilatın dünya siyasəti və iqtisadiyyatındakı fundamental dəyişikliklərə uyğunlaşdırılmasının zəruriliyini bildirib.

Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif isə daha birmənalı şəkildə fikir bildirib:

“Bu gün BMT-nin islahata kəskin ehtiyacı var. O, daha hesabatlı və daha operativ reaksiya verən təşkilata çevrilməlidir”.

Bununla belə, məsələ yalnız təmsilçiliyin genişləndirilməsindən və ya Təhlükəsizlik Şurasında yerlərin yenidən bölüşdürülməsindən ibarət deyil. Söhbət daha fundamental problemdən - beynəlxalq təşkilatın bütün arxitekturasının müasir dünya nizamına uyğunluğundan gedir.

ABŞ-nin Azərbaycandakı keçmiş səfiri Metyu Brayzanın Trend-ə müsahibəsində dediyi kimi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ən ciddi çatışmazlığı onun İkinci Dünya müharibəsindən dərhal sonra mövcud olan siyasi reallıq əsasında formalaşdırılmış ilkin strukturunun özündə qoyulub və bu struktur əsas qərarların qəbul edilməsində beş ölkənin monopoliyasını nəzərdə tutur.

“Bunlar 1945–1947-ci illərdə ən qüdrətli beş ölkə olmuş dövlətlərdir: ABŞ, Sovet İttifaqı — hazırda onun yerini Rusiya tutur — Çin, Fransa və Böyük Britaniya. O vaxtdan bəri dünya köklü şəkildə dəyişib və bu ölkələrin bəzilərindən daha böyük təsirə malik digər dövlətlər meydana çıxıb”, - deyə o bildirib.

Bundan əlavə, keçmiş səfir qeyd edib ki, dünyanın öz regionlarında mühüm rol oynayan və bərabər söz haqqına layiq ola biləcək digər ölkələr də var.

“Bunlara, məsələn, Türkiyə, Almaniya, Yaponiya və Braziliya daxildir. Ola bilsin ki, bu qədər geniş səlahiyyətlərə malik Təhlükəsizlik Şurasının özü ideyası artıq müasir reallıqlara tam uyğun gəlmir. Mənim fikrimcə, BMT-nin bütün strukturunun islahatının əsas istiqaməti məhz budur. Türkiyə Prezidenti Ərdoğan tez-tez belə dəyişikliklərin zəruriliyindən danışır və bildirir ki, "dünya yalnız beş ölkədən ibarət deyil"".

BMT-nin ikinci çatışmazlığı və struktur problemi, Brayzanın fikrincə, onun qərarlarının icrasını təmin etmək üçün effektiv məcburetmə mexanizminin olmamasıdır.

“Azərbaycanda BMT Təhlükəsizlik Şurasının onilliklər ərzində icrasız və həyata keçirilməmiş qalan dörd qətnaməsi hər kəsə yaxşı məlumdur”, - deyə keçmiş ABŞ səfiri əlavə edib.

O, həmçinin üçüncü islahatın — BMT-nin bürokratik aparatının miqyasının azaldılmasının zəruri olduğunu qeyd edib.

“Birləşmiş Millətlər Təşkilatının bürokratiyası nəhəngdir. Məcburetmə mexanizmlərinin olmaması səbəbindən onun sülhməramlı əməliyyatları çox vaxt qarşılarına qoyulmuş vəzifələri tam şəkildə yerinə yetirmək iqtidarında olmur. BMT-nin bir çox digər strukturları da işçi heyətinin sayı baxımından həddindən artıq şişirdilib. Bununla yanaşı, həqiqətən, mühüm işlər görən, xüsusilə humanitar yardım sahəsində fəaliyyət göstərən agentliklər var və yəqin ki, onlara BMT-nin bir çox digər strukturlarından daha çox resurs ayrılmalıdır”, - deyə Brayza fikrini yekunlaşdırıb.

Nəticədə, bu gün BMT paradoksal vəzifə ilə üz-üzədir. Bir tərəfdən, təşkilat dövlətlərin qlobal problemləri müzakirə edə, mövqelərini razılaşdıra və diplomatik həll yolları axtara biləcəyi əsas universal institut olaraq qalır. Digər tərəfdən isə məhz ən kəskin məqamlarda kollektiv təhlükəsizlik sistemi öz məhdudiyyətlərini nümayiş etdirir.

Beynəlxalq hüquq formal qüvvəsini qoruyub saxlayır, lakin onun tətbiqi getdikcə daha çox dövlətlərin siyasi maraqları ilə toqquşur. Təhlükəsizlik Şurası icrasız qala bilən qərarlar qəbul edir, digər hallarda isə ümumiyyətlə qərar qəbul etmək iqtidarında olmur. Veto hüququ böyük dövlətlər arasında balansın qorunması vasitəsindən kollektiv fəaliyyəti bloklaya bilən amilə çevrilir. Bu fonda beynəlxalq hüququn prinsiplərinin ikili standartlarla və seçici şəkildə tətbiq olunması ilə bağlı ittihamlar getdikcə daha yüksək səslənir.

Məhz buna görə bu gün BMT-nin islahatı ilə bağlı müzakirələr Təhlükəsizlik Şurasındakı yerlərin sayı məsələsindən çox-çox kənara çıxır. Söhbət beynəlxalq münasibətlər sisteminin özünə olan etimaddan və onun bütün dövlətlər üçün proqnozlaşdırıla bilən qaydaları təmin etmək qabiliyyətindən gedir.

Dünya həqiqətən də 1945-ci ildən bəri dəyişib. İqtisadi, siyasi və hərbi güc mərkəzləri dəyişib, yeni nüfuzlu dövlətlər meydana çıxıb, münaqişələrin xarakteri isə əhəmiyyətli dərəcədə mürəkkəbləşib. Lakin BMT-nin institusional arxitekturası bir çox cəhətdən əvvəlki kimi qalır.

Əgər təşkilat bu dəyişikliklərə uyğunlaşa bilməsə, elan edilmiş prinsiplərlə onların həyata keçirilməsini təmin etmək üçün real imkanlar arasındakı uçurumun yalnız artması riski mövcuddur. Bu halda BMT böhranı sadəcə bir beynəlxalq təşkilatın böhranı deyil, bütün çoxtərəflilik sisteminin böhranına çevriləcək.

Bununla belə, dünya hələ də dialoq və əməkdaşlıq üçün qlobal platformaya ehtiyac duyur və hazırda heç bir digər struktur BMT-ni tam şəkildə əvəz etmək iqtidarında deyil. Buna görə də bu gün məsələ dünyanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatına ehtiyacının olub-olmamasında deyil, onun XXI əsrin dünyasına uyğun olacaq dərəcədə özünü islah etmək iqtidarında olub-olmamasındadır.

Müəllif: Ləman Zeynalova