BAKI,VOA Analitik Təhlil Mərkəzi, Orxan Qədirzadə
ABŞ administrasiyasında İranla bağlı hərbi strategiyanın gələcəyi ətrafında ciddi fikir ayrılıqları yaranıb.
Donald Trump İranın Hörmüz boğazını yenidən açması üçün müəyyən etdiyi müddətin başa çatmasına az qalmış Vaşinqtonda mümkün qərarın hansı istiqamətdə olacağı diqqətlə izlənilir.
Məlumata görə, ABŞ paytaxtında əsas sual Trampın nə qərar verəcəyindən daha çox bu qərarın kimlərin təsiri ilə formalaşacağı ilə bağlıdır. Prezidentin milli təhlükəsizlik məsələlərində klassik strategiyadan çox şəxsi siyasi və iqtisadi yanaşmaya üstünlük verməsi səbəbindən müxtəlif siyasi qruplar və müşavirlər onun qərarına təsir göstərmək üçün rəqabət aparır.
Analitiklər bildirirlər ki, prezidentin ətrafında həm İran üzərinə hərbi təzyiqin artırılmasını istəyən sərt mövqeli siyasətçilər, həm də müharibənin iqtisadi və siyasi risklərindən narahat olan daha praqmatik fiqurlar mövcuddur.
Ağ Ev və Pentaqonda “sərt xətt” tərəfdarları
Administrasiya daxilində İranla müharibənin genişləndirilməsini dəstəkləyən əsas fiqurlardan biri ABŞ müharibə naziri Pete Hegseth hesab olunur.
Qərb mediasında yayılan məlumatlara görə, o, münaqişənin əvvəlindən etibarən hərbi əməliyyatların genişləndirilməsinin tərəfdarı kimi çıxış edir və məhdud zərbələrdən daha çox maksimal hərbi güc tətbiqini müdafiə edir.
Digər təsirli fiqurlardan biri isə Ağ Evdə siyasət üzrə baş müşavirlərdən sayılan Stephen Millerdir. Miller açıq şəkildə bəyan edib ki, beynəlxalq münasibətlərdə əsas amil gücdür və ABŞ-ın hərbi imkanlarından daha fəal istifadə olunmalıdır.
Onun mövqeyi İranla bağlı kompromislərə ehtiyatla yanaşmaq və hərbi təzyiqi davam etdirmək üzərində qurulub.
Respublikaçılar daxilində gizli siyasi rəqabət
İran müharibəsi eyni zamanda Respublikaçılar Partiyası daxilində gələcək siyasi rəqabətin də bir elementi kimi qiymətləndirilir.
ABŞ dövlət katibi Marko Rubio administrasiyada İran siyasətinin əsas memarlarından biri hesab olunur. O, Vaşinqtonun Tehran üzərində təzyiqi artıraraq daha sərt danışıqlar şərtləri formalaşdırmasının tərəfdarıdır.
Rubionun yanaşması bəzi analitiklər tərəfindən “öncə zərbə, sonra danışıqlar” modeli kimi xarakterizə olunur.
Buna qarşı daha ehtiyatlı mövqeni isə ABŞ vitse-prezidenti JD Vance təmsil edir.
İraqda hərbi xidmət keçmiş Vans uzunmüddətli müharibələrin ABŞ iqtisadiyyatı və daxili siyasəti üçün risk yaratdığını bildirir. Onun fikrincə, əsas məqsəd İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq olmalıdır, lakin genişmiqyaslı müharibə yeni problemlər yarada bilər.
Diplomatiyada qeyri-ənənəvi vasitəçilər
İranla bağlı danışıqlar prosesində isə Tramp ənənəvi diplomatik kanallardan kənar şəxslərə də güvənir.
Bu prosesdə prezidentin kürəkəni Cared Kuşner və xüsusi nümayəndə Stiv Vitkov əsas fiqurlar hesab olunur.
Onların yanaşması diplomatiyanı daha çox biznes danışıqları modelinə bənzədən metodlara əsaslanır: kiçik komanda, liderlərlə birbaşa əlaqə və qərarların sürətli qəbul edilməsi.
Diplomatik mənbələrin məlumatına görə, İranın nüvə proqramı ilə bağlı Cenevrə və Maskatda keçirilən əvvəlki danışıqlarda texniki məsələlər üzrə fikir ayrılıqları və qeyri-kafi hazırlıq danışıqların nəticəsiz qalmasına səbəb olub.
Qərar siyasi hesablamalarla müəyyənləşə bilər
Analitiklərin fikrincə, Trampın İranla bağlı yekun qərarı yalnız geosiyasi faktorlarla deyil, ABŞ daxilindəki siyasi vəziyyətlə də bağlı olacaq.
Ekspertlər bildirirlər ki, uzunmüddətli müharibə enerji qiymətlərinin artmasına və iqtisadi xərclərin yüksəlməsinə səbəb ola bilər ki, bu da ABŞ-da seçici narazılığını artıraraq gələcək seçkilərə təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən Ağ Ev daxilində müharibənin genişləndirilməsi ilə diplomatik həll axtarışı arasında ciddi siyasi mübarizə davam edir.